ΠΑΠΑΣΩΤΗΡΙΟΥ ΛΕΩΝ

Μέχρι σήμερα οι ανιχνευτές βαρυτικών κυμάτων έχουν ανακαλύψει πάνω από 300 συγχωνεύσεις αστρικών μαύρων τρυπών. Όμως υπάρχει ένα πρόβλημα, για να μπορούν να ενωθούν 2 αστρικές μαύρες τρύπες σε χρόνο μικρότερο από την σημερινή ηλικία του σύμπαντος, θα πρέπει να έχουν αρχική μεταξύ τους απόσταση ως 0,2 αστρονομικές μονάδες, δηλαδή κάπου 30 εκατομμύρια χιλιόμετρα. Τα αστέρια μεγάλης μάζας που εξελίσσονται σε μαύρες τρύπες φτάνουν σε πολύ μεγαλύτερο μέγεθος κατά την εξέλιξή τους (υπεργίγαντες) από την παραπάνω απόσταση, άρα 2 από αυτούς σε τόσο κοντινή μεταξύ τους απόσταση θα είχαν συγχωνευτεί πριν γίνουν μαύρες τρύπες. Η λύση φαίνεται να είναι ότι στα σμήνη αστεριών μεγάλης μάζας, όπως τα σφαιρωτά σμήνη, μία τρίτη μαύρη τρύπα μπορεί να πλησιάσει ένα σύστημα 2 μαύρων τρυπών. Σε αυτά τα σμήνη υπάρχει μεγάλη πυκνότητα σε αστέρια, αν ήμασταν εκεί ανάμεσα σε εμάς (τον ήλιο) και τον Α Κενταύρου θα υπήρχαν χιλιάδες αστέρια! Τότε μπορεί να εκτοξευτεί βαρυτικά το ένα μέλος του συστήματος και να δημιουργηθεί ένα πολύ πιο στενό διπλό σύστημα μαύρων τρυπών (βαρυτική σφενδόνη). Αυτή η θεωρεία πάει πολύ καλά στις προσομοιώσεις. Επίσης μας δείχνει πως μπορούμε να έχουμε αστρικές μαύρες τρύπες με μάζα 60 και παραπάνω φορές αυτή του ήλιου. Αυτό σημαίνει αρχική αστρική μάζα πολύ πάνω από 100 ηλιακές, κάτι αρκετά προβληματικό, τουλάχιστον στην θεωρία. Όμως στα σφαιρωτά σμήνη παρατηρούμε αστέρια να ενώνονται, τα λεγόμενα blue stragglers. Έτσι αυτές οι μαύρες τρύπες με μάζα πολύ μεγάλη για αστρικές μπορεί να είναι προϊόντα συγχωνεύσεων. Για να συμπληρώσουμε την εικόνα, στα σφαιρωτά σμήνη υπάρχουν και οι μαύρες τρύπες μεσαίου μεγέθους, με μάζα γύρω στις 500 ηλιακές.

Το 2025 μας επισκέφτηκε ο κομήτης από άλλο αστέρι 3I/ATLAS. Τα βασικά αέρια που ανίχνευσαν οι αστρονόμοι στον κομήτη θεωρούνται συνηθισμένα και στο ηλιακό μας σύστημα. Η διαφορά του κομήτη με αυτούς του ήλιου μας είναι η αναλογία διοξειδίου του Άνθρακα με το νερό. Φαίνεται ο κομήτης- επισκέπτης από άλλο αστέρι να είχε πολύ περισσότερο πάγο CO2 από ότι έχουν οι κομήτες του ηλιακού μας συστήματος. Το CO2 παγώνει σε πολύ χαμηλότερες θερμοκρασίες από το νερό, που σημαίνει ότι ο κομήτης δημιουργήθηκε σε μια ejvterik;h περιοχή του πρωτοπλανητικού του δίσκου με πολύ χαμηλή θερμοκρασία.

Οι αστρονόμοι πίστευαν ότι το αστέρι Earendel είναι το μακρινότερο που έχουν ανακαλύψει. Το φως του έκανε 12,9 δισεκατομμύρια έτη να έρθει στο τηλεσκόπιο James Webb. Τα προηγούμενα ρεκόρ κατείχαν τα αστέρια Godzilla και Ikarus με 10,9 και 9,4 δισεκατομμύρια έτη ταξιδιού του φωτός τους. Φυσικά χρειάζεται η σχεδόν τέλεια ευθυγράμμιση των πολύ μακρινών αστεριών με έναν ισχυρό βαρυτικό φακό ώστε να μπορεί να καταγράψει το πολύ αμυδρό φως τους το διαστημικό τηλεσκόπιο. Όμως η ανάλυση του φάσματος του Earendel παραπέμπει σε σμήνος αστεριών και όχι ένα μεμονωμένο αστέρι. Παρουσιάζει μεγάλη εκπομπή στο υπεριώδες και στο ορατό, κάτι που σημαίνει ότι πρόκειται για τουλάχιστον 2 ξεχωριστά αντικείμενα. Το φάσμα του μοιάζει πολύ με αυτό του σμήνους 1b που εμφανίζεται στο ίδιο παραμορφωτικό τόξο του βαρυτικού φακού και έχει την ίδια ηλικία με το Earendel. Έτσι μάλλον πρόκειται για ένα πολύ πυκνό σμήνος χιλιάδων <αρχαίων> αστεριών. Και τα 2 αντικείμενα θεωρούνται πρόγονοι των σημερινών σφαιρωτών σμηνών. Η ηλικία του σφαιρωτού M30 στον Γαλαξία μας είναι παρόμοια με αυτή των παραπάνω αντικειμένων.

Οι εκρήξεις ακτινοβολίας γ είναι αυτές με την μεγαλύτερη ενέργεια στο σύμπαν. Συνήθως συμβαίνουν όταν διαλύεται ένα αστέρι. Η έκρηξη ακτινών γ GRB250702B παραμένει ανεξήγητη για τους αστρονόμους. Είχε την μεγαλύτερη διάρκεια από όσες έχουμε παρατηρήσει ως σήμερα, αλλά το πιο παράξενο είναι ότι ... επαναλήφθηκε. Τον Ιούνιο του 2025 το διαστημικό τηλεσκόπιο ακτινών γ Fermi κατέγραψε τρεις εκρήξεις ακτινών γ μεγάλης έντασης από το ίδιο αντικείμενο. Η δεύτερη 50 λεπτά μετά την πρώτη και η τρίτη 150 λεπτά μετά την δεύτερη. Η πηγή ήταν ένας γαλαξίας σε απόσταση z=1. Δεν υπάρχει ακόμα μια καλή εξήγηση για το φαινόμενο, ίσως κάποιο υπέρπυκνο αντικείμενο όπως ένας λευκός νάνος να διαλύθηκε πέφτοντας σε μια μαύρη τρύπα.

Το σύστημα J1446 αποτελείται από έναν κόκκινο νάνο και έναν καφέ νάνο με μάζα 60 φορές αυτή του Δία. Ο καφέ νάνος δεν έχει αρκετή μάζα ώστε να συντήξει το Υδρογόνο σε Ήλιο στον πυρήνα του. Περιφέρεται γύρω από τον κόκκινο νάνο σε απόσταση 4,3 AU κάθε 20 έτη. Αν είχε λίγο μεγαλύτερη μάζα, θα μιλάγαμε για ένα διπλό σύστημα κόκκινων νάνων. Μέχρι σήμερα ελάχιστοι πλανήτες μεγάλης μάζας ή καφέ νάνοι έχουν παρατηρηθεί γύρω από κόκκινους νάνους. Μην ξεχνάμε ότι όσο πιο μικρή η μάζα ενός αστεριού, τόσο πιο λίγες οι πιθανότητες να έχει συνοδό αστέρα.

Υπάρχει ένας ιδιαίτερος πρωτοπλανητικός δίσκος γύρω από ένα αστέρι σε απόσταση 1000 έτη φωτός από εμάς. ονομάζεται Draculas Chivito (IRAS 23077+6707) και είναι ο μεγαλύτερος του είδους του που γνωρίζουμε. Έχει χαοτικό παρουσιαστικό -μεγάλη ασυμμετρία, με ύλη να <κρέμεται> πάνω και κάτω από τον δίσκο και έντονους στροβιλισμούς. Η διάμετρός του είναι 40 φορές όσο το ηλιακό μας σύστημα. Ξεχωρίζει μια παχιά λωρίδα σκόνης που φαίνεται μαύρη στις απεικονίσεις. Ο πρωτοπλανητικός αυτός δίσκος ανήκει σε αστέρι με σχετικά μεγάλη μάζα ή σε διπλό σύστημα αστεριών. Και στις 2 περιπτώσεις είναι πολύ βραχύβιος, θα διαλυθεί μάλλον πριν τον σχηματισμό πλανητών στο εσωτερικό του.

Οι χονδρίτες είναι θραύσματα αστεροειδών που βρίσκουμε την Γη ως μετεωρίτες. Πρόκειται για αρχέγονα πετρώματα του ηλιακού συστήματος, αφού η ύπαρξή τους σημαίνει ότι δεν εκτέθηκαν σε θερμοκρασίες που θα τους έλιωναν με αποτέλεσμα την αλλοίωσή τους. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το υλικό τύπου Calcium-Aluminium rich inclusions, CAI στους χονδρίτες. Πρόκειται για οξείδια του Αλουμινίου και του Ασβεστίου που δημιουργήθηκαν σε θερμοκρασία >1300 Κ. Η ραδιοχρονολόγηση μας δίνει την ηλικία τους, που είναι συγκρίσιμη με την ηλικία του ηλιακού συστήματος. Τόσο μεγάλη θερμοκρασία στον πρωτοπλανητικό δίσκο έχουμε μόνο σε περιοχές κοντά στο αστέρι. Σε έναν πρωτοπλανητικό δίσκο (HOPS 315) το ALMA ανακάλυψε σε ένα κενό στον δίσκο (ένδειξη δημιουργίας πρωτοπλανήτη) SiO που επίσης δημιουργείται σε θερμοκρασία 1300Κ. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν οι συνθήκες για την δημιουργία CAI. Η άμεσα ανακάλυψη CAI σε πρωτοπλανητικό δίσκο είναι δύσκολη, επειδή δημιουργείται μόνο κοντά στο αστέρι και με σύντομο χρονοδιάγραμμα.

Ο σύλλογος αστρονομίας Λέσβου διοργανώνει μηνιαίες εκδηλώσεις με παρουσίαση αστρονομικών θεμάτων. Όσοι φίλοι του astrovox είναι κάτοικοι του νησιού ας έρθουν σε επαφή μαζί μας ώστε να γνωριστούμε. Χρειαζόμαστε νέα μέλη για να ενισχυθεί η δυναμική του συλλόγου. Η ηλεκτρονική διεύθυνση του συλλόγου είναι delphinuslesvos@gmail.com

Σε απόσταση 19000 έτη φωτός, στο ανοιχτό σμήνος Stephenson 2 βρίσκεται ο κόκκινος υπεργίγαντας DFK52. Περιβάλλεται από μια φούσκα αερίου και σκόνης με διάμετρο 1,4 έτη φωτός. Όπως η εκτίναξη σκόνης του Μπετελγκέζ που τον σκοτείνιασε πριν από λίγα χρόνια, έτσι και σε αυτόν τον κόκκινο υπεργίγαντα η αιτία του φαινομένου είναι ένας συνοδός του. Αν το αστέρι ήταν στην θέση (απόσταση) του Μπετελγκέζ, η φούσκα γύρω του θα είχε φαινόμενο μέγεθος το 1/3 του δίσκου της πανσέληνου στον ουρανό. Η φούσκα αυτή έχει ηλικία 4000 έτη, και οι αστρονόμοι πιστεύουν ότι το αστέρι βρίσκεται αρκετά κοντά στην έκρηξη σουπερνόβα. Κάτι που ως πληροφορία θα φτάσει στη Γη με καθυστέρηση 19000 χρόνια.

Τα αστέρια παρουσιάζουν φασματικές γραμμές απορρόφησης, επειδή η ακτινοβολία από το εσωτερικό τους περνάει μέσα από το αέριο στην φωτόσφαιρα. Όμως θα έπρεπε τα ερεθισμένα ηλεκτρόνια να επανασυνδέονται στα άτομα και να μην έχουμε γραμμές απορρόφησης, αλλά μόνο σκέδαση. Αυτό συμβαίνει στο εσωτερικό των αστεριών, όπου τα άτομα ερεθίζονται και επανέρχονται στην βασική κατάσταση συνέχεια. Το μυστικό στα αστέρια είναι ότι η απορρόφηση στην πιο εξωτερική περιοχή της φωτόσφαιρας συμβαίνει σε πιο ψυχρή περιοχή. Αν η θερμοκρασία εκεί ήταν το ίδιο υψηλή με τις περιοχές από κάτω της, δεν θα είχαμε γραμμές απορρόφησης.

Οι ανιχνευτές βαρυτικών κυμάτων έχουν καταγράψει 300 εξακριβωμένα γεγονότα, με τα περισσότερα να είναι συγχωνεύσεις αστρικών μαύρων τρυπών. Να θυμίσουμε ότι οι ανιχνευτές δεν μπορούν να εντοπίσουν υπερμεγέθεις μαύρες τρύπες που φιλοξενούνται στα κέντρα των γαλαξιών ,επειδή αυτές εκπέμπουν βαρυτικά κύματα σε πολύ χαμηλότερες συχνότητες. Το ρεκόρ μάζας αστρικών μαύρων τρυπών κατέχει ένα ζευγάρι με 100 και 140 ηλιακές μάζες, που η συγχώνευσή τους δημιούργησε μια μαύρη τρύπα με μάζα 225 ηλιακές. Ακόμα και τα αστέρια πολύ μεγάλης μάζας δεν πρέπει να δημιουργούν μαύρες τρύπες με μάζα πάνω από 10- 20 φορές αυτή του ήλιου. Έτσι είναι παράδοξο να υπάρχουν αστρικές μαύρες τρύπες με μάζα 50, ακόμα και πάνω από 100 ηλιακές μάζες. Το πιο πιθανό είναι να προέρχονται από παλαιότερες συγχωνεύσεις μαύρων τρυπών.

Ενώ οι αστρονόμοι ήταν σίγουροι για την ύπαρξή του εδώ και χρόνια, βρέθηκε μόλις πριν από λίγο καιρό. Ο συνοδός του Μπετελγκέζ έχει 1,5 φορές την μάζα του ηλίου, άρα είναι πολύ μικρότερης μάζας από τον τεράστιο κόκκινο γίγαντα με 16 ηλιακές μάζες. Η μεταβλητότητα στην λαμπρότητα του Μπετελγκέζ και το γεγονός ότι τα μεγάλης μάζας αστέρια έχουν κατά κανόνα συνοδό ή συνοδούς έκανε τους αστρονόμους να ψάχνουν εντατικά να ανακαλύψουν τον ... Betelbody. Η λαμπρότητά του είναι 6 τάξεις μεγέθους μικρότερη από αυτή του Μπετελγκέζ, κάνοντας πολύ δύσκολη την ανακάλυψή του.

Infinity galaxy. Πρόκειται για 2 γαλαξίες σε φάση συγχώνευσης, που οπτικά μοιάζουν με το σύμβολο του άπειρου. Το παράδοξο είναι ότι στην περιοχή όπου ενώνονται οι 2 γαλαξίες υπάρχει μια υπερμεγέθης μαύρη τρύπα. Το πιο πιθανό είναι να συμμετείχε και τρίτος γαλαξίας σε αυτή την συγχώνευση και η μαύρη τρύπα να προέρχεται από αυτόν. Ένα άλλο σενάριο είναι να δημιουργήθηκε η μαύρη τρύπα από την βαρυτική κατάρρευση αερίου, χωρίς να δημιουργηθεί αστρογέννεση. Η συγχώνευση των 2 γαλαξιών συμπίεσε το αέριο τόσο πολύ ώστε να δημιουργηθούν οι συνθήκες για κάτι τέτοιο. Αυτός πρέπει να είναι ο τρόπος με τον οποίο δημιουργήθηκαν υπερμεγέθης μαύρες τρύπες στα κέντρα των γαλαξιών μόλις λίγα εκατομμύρια έτη μετά την δημιουργία τους, στο πολύ πρώιμο σύμπαν.

Από την χτεσινή εκδήλωση στο δημοτικό σχολείο Πέτρας Λέσβου.

Το Μ54 φαίνεται αυτή την εποχή στον Τοξότη. Πρόκειται για τον πυρήνα ενός νάνου γαλαξία που βρίσκεται σε απόσταση 80000 έτη φωτός. Πολύ πιο μακριά από το κέντρο του Γαλαξία μας. Οι αστρονόμοι υπολογίζουν ότι η πρώτη στενή προσέγγιση του νάνου γαλαξία του Τοξότη συνέβη πριν από 5,7 δις έτη, η δεύτερη πριν από 1,9 δις έτη και τώρα βρισκόμαστε στο περιγαλάξιο της τρίτης... επαφής. Ο νάνος κινείται κάθετα στο γαλαξιακό επίπεδο. Έχει σχηματίσει 2 αστρικά ρεύματα με αρκετό αέριο, που ονομάζονται leading and trailing. Το κάθε ρεύμα αστεριών χωρίζεται, με κέντρο το Μ54, σε λαμπρό και αμυδρό (bright and faint). Αυτός είναι ο τρόπος που ο Γαλαξίας μας διαλύει τον νάνο, απορροφώντας του αστέρια και αέριο. Στο Μ54 διακρίνουμε 3 αστρικούς πληθυσμούς, ηλικίας 2.2 -4,3 -12,2 δις ετών. Φαίνεται ότι κάθε νέα προσέγγιση του δημιουργεί τις συνθήκες για αστρογέννεση στο σφαιρωτό αλλα΄και στις περιοχές του Γαλαξία μας που αυτό πλησιάζει. Μάλλον το σφαιρωτό εμπλουτίζεται σε αέριο όταν περνάει από τον γαλαξιακό δίσκο. Το πιο πιθανό είναι μετά την τρίτη αυτή προσέγγιση του νάνου να απομείνει μόνο το σφαιρωτό ως κατάλοιπο γαλαξιακού κανιβαλισμού.