Στους δύο τρίτος τα… chatbots – Πώς η τεχνητή νοημοσύνη «μεταβάλλει τα θεμέλια των κοινωνικών σχέσεων» Πού οφείλεται η στροφή στα chatbots για προσωπικά θέματα- Οι κίνδυνοι από τη χρήση τους. Η τεχνητή νοημοσύνη διεκδικεί τον δικό της χώρο σε διάφορους τομείς της σύγχρονης ζωής και ένας από αυτούς είναι οι ανθρώπινες σχέσεις.Ήδη έρευνα του Pew Research Center, η οποία δημοσιεύτηκε τον περασμένο μήνα, έδειξε ότι ένας στους πέντε ενήλικες ηλικίας 18 έως 29 ετών δήλωσε πως χρησιμοποίησε chatbots τεχνητής νοημοσύνης για συναισθηματική υποστήριξη ή λήψη συμβουλών.Άλλη έρευνα της YouGov διαπίστωσε ότι το 13% των ενηλίκων στις ΗΠΑ και το 23% των ατόμων κάτω των 30 ετών δήλωσε πως είχε μοιραστεί κάποιο μυστικό ή πρόβλημα με ένα chatbot, το οποίο δεν είχε αποκαλύψει σε κανέναν άνθρωπο.Τα chatbots μπορούν να βοηθήσουν τους χρήστες να προβληματιστούν, να οργανώσουν τις σκέψεις τους και να προετοιμαστούν για δύσκολες συζητήσεις, ωστόσο, ειδικοί στους τομείς της ψυχολογίας, των σχέσεων και της τεχνητής νοημοσύνης δήλωσαν στο Business Insider ότι ενδέχεται να προκύψουν προβλήματα όταν αρχίσουν να βασίζονται στην τεχνητή νοημοσύνη αντί να συζητούν με τους συντρόφους τους.Επιπλέον, όπως επισημαίνουν, τα chatbots τείνουν να επιβεβαιώνουν υπερβολικά τους χρήστες, γεγονός που μπορεί να δυσχεράνει την ικανότητά του να δείξει ενσυναίσθηση προς τον σύντροφό του ή να αντιληφθεί την άλλη πλευρά μιας κατάστασης.Αν και ο αντίκτυπος της τεχνητής νοημοσύνης στις θέσεις εργασίας και στον εργασιακό χώρο είναι εμφανής και αποτελεί αντικείμενο ευρείας συζήτησης, η Rachel Wood, ερευνήτρια στον τομέα της κυβερνοψυχολογίας και ιδρύτρια του AI Mental Health Collective, εκτιμά πως η επίδρασή της στις ανθρώπινες σχέσεις ενδέχεται να είναι ακόμη μεγαλύτερη αλλά ενδέχεται να χρειαστούν αρκετά χρόνια για να εκδηλωθούν πλήρως οι συνέπειές της. «Η τεχνητή νοημοσύνη μεταβάλλει τα θεμέλια των κοινωνικών σχέσεων», όπως είπε χαρακτηριστικά. Πού οφείλεται η στροφή στα chatbots Το να μιλάς σε ένα chatbot για τη σχέση σου μπορεί να φαντάζει ευκολότερο από το να μιλήσεις σε έναν άνθρωπο, καθώς δεν ενέχει κοινωνικό ρίσκο, σύμφωνα με την κλινική ψυχολόγο Ashleigh Golden.Μπορεί επίσης να προσφέρει αίσθημα επιβεβαίωσης, όπως ανέφερε η ίδια. Ενώ ένας σύντροφος ή ένας φίλος ενδέχεται να προβάλει αντιρρήσεις και να σε παροτρύνει να εξετάσεις τη συμπεριφορά σου, τα chatbots είναι πιθανό να μην σου πάνε κόντρα.Πού στηρίζεται αυτή η εντύπωση όμως; Μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Science τον Μάρτιο συνέκρινε τις απαντήσεις 11 κορυφαίων μεγάλων γλωσσικών μοντέλων με τις αντίστοιχες ατόμων και διαπίστωσε ότι τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης είναι σχεδόν 50% πιο κολακευτικά στα σχόλιά τους, ακόμη και όταν οι χρήστες αναφέρονται σε ανήθικες, παράνομες ή επιβλαβείς συμπεριφορές.Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι μία και μόνο αλληλεπίδραση με μια τεχνητή νοημοσύνη που τείνει να κολακεύει τον χρήστη μειώνει τη διάθεσή του να αναλάβει την ευθύνη ή να επανορθώσει απέναντι σε κάποιον, ενώ παράλληλα ενισχύει τη βεβαιότητά τους ότι έχουν δίκιο.Η αλληλεπίδραση με ένα chatbot δεν απαιτεί επίσης πολλές από τις δεξιότητες που είναι απαραίτητες για τη διατήρηση των ανθρώπινων σχέσεων, ανέφερε η Wood, όπως η υπομονή, η ικανότητα του να ακούς τον άλλο, η διαπραγμάτευση, η ενσυναίσθηση και ο συμβιβασμός.«Αυτοί οι μύες θα ατροφήσουν», είπε χαρακτηριστικά, «πράγμα που με τη σειρά του θα μας κάνει λιγότερο ικανούς στις σχέσεις μας, καθώς δεν εξασκούμαστε στο να ακούμε και να δημιουργούμε τον κατάλληλο χώρο ο ένας για τον άλλον».Το να μοιράζεσαι πράγματα με ένα chatbot αντί για τον σύντροφό σου μπορεί επίσης να εκληφθεί από εκείνον ως προδοσία, δήλωσε η σύμβουλος γάμου Idit Sharoni. Όπως επισήμανε, αν εμπιστεύεσαι την τεχνητή νοημοσύνη με θέματα που αφορούν τη σχέση σου, ο σύντροφός σου ενδέχεται να νιώσει ότι το chatbot έχει μεγαλύτερη πρόσβαση στον εσωτερικό σου κόσμο απ’ ό,τι ο ίδιος. «Μπορεί κάλλιστα να δίνει την αίσθηση συναισθηματικής απιστίας», όπως είπε.Από την άλλη, η Sharoni ανέφερε ότι τα chatbots θα μπορούσαν να φανούν χρήσιμα όταν κάποιος γνωρίζει ήδη τι θέλει να συζητήσει, αλλά χρειάζεται βοήθεια για να βρει τον τρόπο να το θίξει. Ωστόσο, όπως επισήμανε, ενδέχεται να προκύψουν προβλήματα κατά τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης για την ερμηνεία των συναισθημάτων του συνομιλητή ή για τη λήψη αποφάσεων με βάση δεδομένα που παρουσιάζουν μόνο τη μία πλευρά. https://www.naftemporiki.gr/techscience/2143582/stoys-dyo-tritos-ta-chatbots-pos-i-techniti-noimosyni-metavallei-ta-themelia-ton-koinonikon-scheseon/

H ανθρωπότητα μιλούσε μέχρι πριν χίλια χρόνια 75 χιλιάδες γλώσσες που εξαφανίστηκαν μαζικά. Μεγάλη μελέτη για την γλωσσολογική εξέλιξη τα τελευταία 12 χιλιάδες έτη. Σήμερα σε ολόκληρο τον κόσμο χρησιμοποιούνται περίπου 7,500 γλώσσες με την αγγλική, την κινεζική (μανδαρινική), τη χίντι, την ισπανική, την αραβική και τη γαλλική να είναι οι πιο διαδεδομένες αν συνυπολογιστούν τόσο οι φυσικοί όσο και οι μη φυσικοί ομιλητές τους. Ωστόσο σύμφωνα με νέα επιστημονική μελέτη ο αριθμός αυτός είναι πολύ μικρότερος από εκείνον που υπήρχε στο παρελθόν. Ερευνητές χρησιμοποίησαν μαθηματικά μοντέλα καθώς και στοιχεία από την ανθρωπολογία, τη γλωσσολογία και τη δημογραφία, για να εκτιμήσουν πόσες γλώσσες μιλούσαν οι άνθρωποι τα τελευταία 12.000 χρόνια, από το τέλος της τελευταίας Εποχής των Παγετώνων έως σήμερα. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι κατά την περίοδο από την 1η χιλιετία π.Χ. έως την 1η χιλιετία μ.Χ. η ανθρωπότητα ίσως χρησιμοποιούσε 30,000 έως και περισσότερες από 75,000 διαφορετικές γλώσσες ταυτόχρονα. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι μετά από αυτή την περίοδο ξεκίνησε μια μακρά διαδικασία συρρίκνωσης της γλωσσικής ποικιλίας. Η εξαφάνιση πολλών γλωσσών αποδίδεται κυρίως στην επέκταση μεγάλων αυτοκρατοριών κατά την αρχαιότητα, στην επιβολή κυρίαρχων γλωσσών και αργότερα στην ευρωπαϊκή αποικιοκρατία, που αντικατέστησε εκατοντάδες τοπικές γλώσσες σε πολλές περιοχές του κόσμου.Η Κλέρ Μπάουερν καθηγήτρια Γλωσσολογίας και Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Γέιλ μία από τις επικεφαλής της έρευνας τόνισε: «Οι γλώσσες έχουν τεράστια σημασία για τις κοινότητές τους. Μεταφέρουν γνώσεις, αναμνήσεις και πολιτισμικές παραδόσεις». Παράλληλα εξήγησε ότι για τους επιστήμονες οι γλώσσες αποτελούν πολύτιμη πηγή πληροφοριών για το παρελθόν αποκαλύπτοντας πού ζούσαν οι άνθρωποι, τι καλλιεργούσαν ή κυνηγούσαν και πώς αντιλαμβάνονταν τον κόσμο. Πώς υπολόγισαν τον αριθμό των γλωσσών Δεν υπάρχουν άμεσες ιστορικές καταγραφές για το πόσες γλώσσες μιλούνταν πριν από χιλιάδες χρόνια. Για τον λόγο αυτό οι ερευνητές δημιούργησαν ένα υπολογιστικό μοντέλο που προσομοιώνει την εξέλιξη και τη διαφοροποίηση των γλωσσών μέσα στον χρόνο. Χρησιμοποίησαν στοιχεία από 171 σύγχρονες κοινωνίες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών στην Αφρική, τη Νότια Αμερική και τη Νοτιοανατολική Ασία ώστε να εκτιμήσουν το μέγεθος των γλωσσικών κοινοτήτων στις αρχές του Ολόκαινου. Πριν από περίπου 12,000 χρόνια, όταν οι άνθρωποι ζούσαν σε μικρές νομαδικές ομάδες, υπολογίζεται ότι υπήρχαν περίπου 4,500 έως 6,200 διαφορετικές γλώσσες. Με την ανάπτυξη της γεωργίας, τη δημιουργία μόνιμων οικισμών και την αύξηση του πληθυσμού δημιουργήθηκαν πολλές μικρές απομονωμένες κοινότητες γεγονός που ευνόησε την εμφάνιση χιλιάδων νέων γλωσσών. Η άνοδος και η εξαφάνιση γλωσσών Στην ιστορία εμφανίστηκαν και εξαφανίστηκαν αμέτρητες γλώσσες, όπως: * τα Σουμεριακά * τα Χεττιτικά * τα Ακκαδικά * τα Ετρουσκικά * διάφορες γλώσσες της αρχαίας Αιγύπτου * γλώσσες της αρχαίας Κίνας και της Αφρικής Μια γλώσσα μπορεί να εξαφανιστεί όταν οι ομιλητές της αφανιστούν ή όταν αναγκαστούν να υιοθετήσουν μια άλλη γλώσσα. Παράλληλα οι γλώσσες εξελίσσονται. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα λατινικά από τα οποία προήλθαν αργότερα τα γαλλικά, τα ιταλικά, τα ισπανικά και άλλες ρωμανικές γλώσσες μετά την πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας το 476 μ.Χ. Ο ρόλος της αποικιοκρατίας Οι αποικιακές δυνάμεις επέβαλαν συχνά τις δικές τους γλώσσες στους κατακτημένους πληθυσμούς. Ενδεικτικά: * η Αγγλία περιόρισε τη χρήση της ιρλανδικής γλώσσας * η Ισπανία απαγόρευσε πολλές αυτόχθονες γλώσσες στην Αμερική * η Πορτογαλία έκανε το ίδιο στη Βραζιλία * η Γαλλία επέβαλε τα γαλλικά στις αφρικανικές αποικίες της * η Ιαπωνία καταπίεσε τη χρήση της κορεατικής γλώσσας κατά την κατοχή της Κορέας Παρ’ όλα αυτά ορισμένες γλώσσες επέζησαν, όπως οι γλώσσες των πολιτισμών των Ίνκας, των Μάγια και των Αζτέκων. Οι μισές γλώσσες σήμερα κινδυνεύουν Σύμφωνα με τη μελέτη, περίπου οι μισές από τις γλώσσες που ομιλούνται σήμερα θεωρούνται απειλούμενες. «Το 90% του παγκόσμιου πληθυσμού μιλά μόλις το 10% των γλωσσών του κόσμου. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν πάρα πολλές γλώσσες με πολύ μικρό αριθμό ομιλητών ή χρηστών νοηματικών γλωσσών» λέει η Μπαούερν.Οι ερευνητές τονίζουν ότι κάθε γλώσσα που χάνεται σημαίνει και απώλεια ενός μοναδικού πολιτισμικού και ιστορικού αποθέματος γνώσης, γεγονός που καθιστά την προστασία των απειλούμενων γλωσσών ιδιαίτερα σημαντική. https://www.naftemporiki.gr/techscience/2143593/h-anthropotita-miloyse-mechri-prin-chilia-chronia-75-chiliades-glosses-poy-exafanistikan-mazika/

Δρ. Μιλτιάδης Μιχαηλίδης στη «Ν»: Το Σύμπαν εξακολουθεί να μας επιφυλάσσει εκπλήξεις. Ο Έλληνας επιστήμονας εντόπισε για πρώτη φορά μια δυαδική έκρηξη σουπερνόβα και εξηγεί τι σηματοδοτεί αυτή η ανακάλυψη. Για πρώτη φορά επιστήμονες εντόπισαν ένα δυαδικό αστρικό σύστημα παρόμοιο με τους δύο Ήλιους του πλανήτη Τατούιν στο κινηματογραφικό έπος του «Star Wars», ένα σύστημα στο οποίο και τα δύο άστρα φαίνεται ότι εξερράγησαν ως υπερκαινοφανείς. Ο επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας Δρ. Μιλτιάδης Μιχαηλίδης* εξηγεί στο Naftemporiki.gr τι είναι τα δυαδικά σουπερνόβα και γιατί η ανακάλυψη τους έχει ιδιαίτερη σημασία για τη μελέτη των μηχανισμών του Σύμπαντος. Πώς φτάσατε στην ανακάλυψη αυτή; Είχατε ενδείξεις για αυτό το φαινόμενο στο συγκεκριμένο νεφέλωμα ή η ανακάλυψη προέκυψε από τη μελέτη που πραγματοποιούσατε σε αυτό; Η ανακάλυψη δεν ήταν κάτι που αναζητούσαμε εξαρχής. Στην πραγματικότητα, προέκυψε σταδιακά μέσα από μια πολυετή μελέτη του συγκεκριμένου αντικειμένου. Αρχικός μας στόχος ήταν να κατανοήσουμε τη φύση μιας πολύ αμυδρής δομής, η οποία βρισκόταν δίπλα στο πολύ φωτεινότερο υπόλειμμα σουπερνόβα IC 443 και είχε παραμείνει ουσιαστικά «κρυμμένη» εξαιτίας της έντονης εκπομπής του.Για τον σκοπό αυτό αξιοποιήσαμε περισσότερα από 16 χρόνια παρατηρήσεων από το διαστημικό τηλεσκόπιο ακτίνων γ της NASA (Fermi-LAT), σε συνδυασμό με παρατηρήσεις σε ακτίνες Χ, υπεριώδες, οπτικό και ραδιοφωνικό φάσμα. Η πολυμηκική αυτή προσέγγιση μάς επέτρεψε να μελετήσουμε το αντικείμενο με πρωτοφανή λεπτομέρεια.Καθώς προχωρούσε η ανάλυση, διαπιστώσαμε ότι το νέο υπόλειμμα δεν ήταν απλώς ένα ακόμη απομονωμένο αντικείμενο. Αντίθετα, υπήρχαν συνεχώς περισσότερες ενδείξεις ότι συνδεόταν φυσικά με το IC 443. Το σημείο καμπής της έρευνας ήρθε όταν διαπιστώσαμε, μέσα από την ανάλυση των ακτίνων γ, ότι τα δύο υπολείμματα σουπερνόβα αλληλεπιδρούν με το ίδιο μοριακό νέφος. Αυτό ήταν ένα εξαιρετικά σημαντικό εύρημα, καθώς σήμαινε ότι δεν πρόκειται απλώς για δύο αντικείμενα που φαίνονται να βρίσκονται κοντά στον ουρανό, αλλά ότι μοιράζονται το ίδιο φυσικό περιβάλλον και επομένως βρίσκονται στην ίδια απόσταση από τη Γη. Δεδομένου ότι τα δύο υπολείμματα αλληλοεπικαλύπτονται στον ουρανό, η διαπίστωση αυτή μάς οδήγησε στην αναγνώριση του πρώτου γνωστού συστήματος δύο επικαλυπτόμενων υπολειμμάτων σουπερνόβα που βρίσκονται στο ίδιο φυσικό περιβάλλον.Εκεί ήταν που αρχίσαμε να συνειδητοποιούμε ότι ίσως δεν είχαμε μπροστά μας δύο ανεξάρτητα υπολείμματα σουπερνόβα, αλλά τα απομεινάρια δύο άστρων που κάποτε αποτελούσαν ένα δυαδικό σύστημα. Ήταν μια υπόθεση ιδιαίτερα τολμηρή, γι’ αυτό και έπρεπε να ελεγχθεί με μεγάλη προσοχή. Για να απαντήσουμε σε αυτό, χρησιμοποιήσαμε μοντέλα εξέλιξης δυαδικών αστέρων και πραγματοποιήσαμε ανεξάρτητη στατιστική ανάλυση. Και οι δύο προσεγγίσεις κατέληξαν στο ίδιο συμπέρασμα: η πιθανότητα να πρόκειται για μια τυχαία ευθυγράμμιση είναι μόλις περίπου 0,1%, γεγονός που καθιστά ιδιαίτερα ισχυρή την ερμηνεία ότι πρόκειται για το πρώτο γνωστό παράδειγμα δύο διαδοχικών εκρήξεων σουπερνόβα σε ένα δυαδικό αστρικό σύστημα.Εκεί καταλάβαμε ότι η ανακάλυψη ξεπερνούσε κατά πολύ τον εντοπισμό ενός ακόμη υπολείμματος σουπερνόβα. Όλα τα ανεξάρτητα στοιχεία άρχισαν να συγκλίνουν προς την ίδια ερμηνεία, ότι πιθανότατα παρατηρούμε για πρώτη φορά τα αποτυπώματα δύο διαδοχικών εκρήξεων σουπερνόβα που σημειώθηκαν σε ένα δυαδικό αστρικό σύστημα.Νομίζω ότι αυτή είναι και η ομορφιά της επιστημονικής έρευνας. Οι σημαντικές ανακαλύψεις σπάνια προκύπτουν από μία και μόνο εντυπωσιακή παρατήρηση. Συνήθως γεννιούνται όταν πολλά ανεξάρτητα στοιχεία, που αρχικά μοιάζουν ασύνδετα, ενώνονται σταδιακά σαν κομμάτια ενός παζλ και αποκαλύπτουν μια εντελώς νέα εικόνα για το Σύμπαν. Είναι η πρώτη φορά που εντοπίζεται δυαδική έκρηξη σουπερνόβα. Είναι τόσο σπάνιο φαινόμενο στο Σύμπαν ή μήπως η επιστημονική κοινότητα δεν δείχνει μεγάλο ενδιαφέρον ή ίσως δεν διαθέτει τα απαραίτητα τεχνικά μέσα για τον εντοπισμό του; Υπάρχουν πολλοί λόγοι που κάνουν τέτοια συστήματα εξαιρετικά σπάνια. Πρώτα απ’ όλα, τα υπολείμματα σουπερνόβα δεν παραμένουν ορατά για πάντα. Μετά από μερικές δεκάδες χιλιάδες χρόνια εξασθενούν και τελικά συγχωνεύονται με το μεσοαστρικό μέσο. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει μόνο ένα σχετικά σύντομο χρονικό παράθυρο κατά το οποίο και τα δύο υπολείμματα μπορούν να παρατηρηθούν ταυτόχρονα.Ταυτόχρονα, οι δύο εκρήξεις πρέπει να έχουν συμβεί ούτε πολύ κοντά ούτε πολύ μακριά, τόσο χρονικά όσο και χωρικά. Αν οι αστέρες εκραγούν σχεδόν ταυτόχρονα ή πολύ κοντά ο ένας στον άλλο, τα δύο υπολείμματα μπορεί να συγχωνευθούν και να φαίνονται ως ένα. Αντίθετα, αν οι εκρήξεις απέχουν πολύ μεταξύ τους, τα υπολείμματα ενδέχεται να μη συνδεθούν ποτέ παρατηρησιακά ως μέλη του ίδιου συστήματος.Η σπανιότητα, όμως, ξεκινά πολύ νωρίτερα, όσο οι δύο αστέρες βρίσκονται ακόμη στη ζωή. Τα περισσότερα μαζικά άστρα γεννιούνται σε δυαδικά συστήματα και αλληλεπιδρούν έντονα, ανταλλάσσοντας μάζα και επηρεάζοντας την εξέλιξη το ένα του άλλου. Όταν εκραγεί ο πρώτος αστέρας, η έκρηξη μπορεί να διαλύσει εντελώς το δυαδικό σύστημα ή να μεταβάλει σημαντικά την εξέλιξη του συνοδού του, επηρεάζοντας ακόμη και το πότε ή με ποιον τρόπο θα εκραγεί και εκείνοςΈτσι, παρότι γνωρίζουμε ότι η πλειονότητα των μαζικών άστρων γεννιέται σε δυαδικά ή πολλαπλά συστήματα, δεν γνωρίζουμε πόσα από αυτά καταλήγουν να δημιουργήσουν δύο διακριτά και ταυτόχρονα παρατηρήσιμα υπολείμματα σουπερνόβα.Αυτός ο συνδυασμός εξελικτικών και παρατηρησιακών περιορισμών είναι που καθιστά τέτοια συστήματα εξαιρετικά σπάνια. Και ακριβώς γι’ αυτό είναι τόσο πολύτιμα: μας προσφέρουν μια μοναδική ευκαιρία να μελετήσουμε ολόκληρη την εξέλιξη ενός μαζικού δυαδικού συστήματος και να ανακατασκευάσουμε σχεδόν ολόκληρη την εξελικτική πορεία ενός μαζικού δυαδικού συστήματος: από τη γέννηση των δύο άστρων και τις αλληλεπιδράσεις τους, μέχρι τις δύο διαδοχικές εκρήξεις σουπερνόβα και την εξέλιξη των υπολειμμάτων που άφησαν πίσω τους.Υπάρχει όμως και μία σημαντική παρατηρησιακή δυσκολία. Για τα περισσότερα υπολείμματα σουπερνόβα οι αποστάσεις τους παραμένουν αρκετά αβέβαιες. Έτσι, δύο υπολείμματα μπορεί να φαίνονται γειτονικά στον ουρανό, ενώ στην πραγματικότητα να βρίσκονται σε εντελώς διαφορετικές αποστάσεις και να μην έχουν καμία φυσική σχέση μεταξύ τους. Στη δική μας περίπτωση, η ανακάλυψη ότι και τα δύο υπολείμματα αλληλεπιδρούν με το ίδιο μοριακό νέφος αποτελεί μια ιδιαίτερα ισχυρή ένδειξη ότι βρίσκονται στην ίδια φυσική απόσταση. Αυτό μας επιτρέπει, με πολύ μεγαλύτερη βεβαιότητα από ό,τι συνήθως είναι δυνατό, να τα αντιμετωπίσουμε ως ένα ενιαίο φυσικό σύστημα και να διερευνήσουμε αν πράγματι αποτελούν τα απομεινάρια ενός αρχικού δυαδικού συστήματος.Ως επιστήμονες, έχουμε την ευθύνη να αντιμετωπίζουμε με σκεπτικισμό ακόμη και τις δικές μας υποθέσεις. Αντί να αναζητούμε στοιχεία που τις επιβεβαιώνουν, προσπαθούμε διαρκώς να τις θέσουμε σε δοκιμασία, εξετάζοντας αν υπάρχουν εναλλακτικές ερμηνείες που μπορούν να εξηγήσουν καλύτερα τα δεδομένα. Στη δική μας περίπτωση δεν υπάρχει ένα μοναδικό «smoking gun». Εκείνο που μας δίνει εμπιστοσύνη στο συμπέρασμά μας είναι ότι μια πληθώρα ανεξάρτητων ενδείξεων συγκλίνουν όλες προς την ίδια ερμηνεία. Καμία εναλλακτική υπόθεση δεν έχει καταφέρει να εξηγήσει με την ίδια συνέπεια το σύνολο των παρατηρήσεων.Δεν θεωρώ ότι η έλλειψη παρόμοιων ανακαλύψεων οφείλεται σε έλλειψη επιστημονικού ενδιαφέροντος. Αντιθέτως, η εξέλιξη των μαζικών δυαδικών αστέρων αποτελεί εδώ και δεκαετίες ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα της αστροφυσικής. Το πραγματικό εμπόδιο είναι ότι μέχρι πρόσφατα δεν διαθέταμε ούτε τα απαραίτητα δεδομένα ούτε τα κατάλληλα εργαλεία ανάλυσης για να εξετάσουμε τέτοιες περιπτώσεις με την απαιτούμενη ακρίβεια. Η δική μας μελέτη βασίστηκε σε περισσότερα από δεκαέξι χρόνια παρατηρήσεων (βελτιωμένη στατιστική δεδομένων) του διαστημικού τηλεσκοπίου Fermi της NASA, σε συνδυασμό με δεδομένα ακτίνων Χ (συλλέχθηκαν πολύ πρόσφατα, 2019-2021), ραδιοκυμάτων, υπεριώδους και οπτικού φωτός.Μόνο η σύνθεση όλων αυτών των ανεξάρτητων παρατηρήσεων μάς επέτρεψε να αποκαλύψουμε τη φυσική σύνδεση των δύο υπολειμμάτων και να τεκμηριώσουμε την υπόθεση ότι αποτελούν το πρώτο γνωστό υποψήφιο δυαδικό σύστημα υπολειμμάτων σουπερνόβα. Πιστεύω ότι ένας ακόμη σημαντικός λόγος είναι πως η αναγνώριση ενός τέτοιου συστήματος απαιτεί εξαιρετικά προσεκτική και σε βάθος μελέτη. Δεν αρκεί μία ενδιαφέρουσα παρατήρηση ή μία εικόνα που δείχνει δύο γειτονικά υπολείμματα. Χρειάζεται να συγκεντρωθούν και να αξιολογηθούν πολλές ανεξάρτητες ενδείξεις, να εξεταστούν συστηματικά όλες οι εναλλακτικές εξηγήσεις και να αποκλειστεί, όσο αυτό είναι δυνατό, το ενδεχόμενο μιας τυχαίας σύμπτωσης. Πρόκειται για μια ιδιαίτερα απαιτητική διαδικασία, που χρειάζεται χρόνο, μεγάλο όγκο δεδομένων και πολύ προσεκτική ανάλυση. Τι σηματοδοτεί η ανακάλυψη αυτή; Ίσως το σημαντικότερο μήνυμα αυτής της ανακάλυψης είναι ότι το Σύμπαν εξακολουθεί να μας επιφυλάσσει εκπλήξεις. Το IC 443 είναι ένα από τα πιο μελετημένα υπολείμματα σουπερνόβα και μία από τις λαμπρότερες πηγές ακτίνων γ στον ουρανό. Κι όμως, δίπλα του παρέμενε κρυμμένο ένα δεύτερο, πολύ ασθενέστερο υπόλειμμα, το οποίο αναγνωρίστηκε μόλις τώρα. Αυτό μας υπενθυμίζει ότι ακόμη και περιοχές που θεωρούμε πως γνωρίζουμε πολύ καλά μπορούν να αποκαλύψουν θεμελιώδεις νέες ανακαλύψεις, όταν συνδυάζουμε πολυετείς παρατηρήσεις, δεδομένα από διαφορετικά μήκη κύματος και νέες μεθόδους ανάλυσης.Η ανακάλυψη αυτή αναδεικνύει επίσης τη μοναδική αξία μακροχρόνιων διαστημικών αποστολών, όπως το τηλεσκόπιο ακτίνων γ Fermi της NASA, το οποίο παρακολουθεί συνεχώς ολόκληρο τον ουρανό εδώ και περισσότερα από δεκαεπτά χρόνια. Χωρίς αυτή τη μακρόχρονη και συστηματική παρακολούθηση, ένα τόσο ασθενές και εκτεταμένο αντικείμενο πιθανότατα θα παρέμενε αόρατο.Πέρα όμως από την ίδια την ανακάλυψη, το μεγαλύτερο επιστημονικό της όφελος είναι ότι μας δίνει για πρώτη φορά την ευκαιρία να ανασυνθέσουμε σχεδόν ολόκληρη την εξελικτική ιστορία ενός μαζικού δυαδικού συστήματος: από τη γέννηση των δύο άστρων και τις αλληλεπιδράσεις τους, μέχρι τις δύο διαδοχικές εκρήξεις σουπερνόβα και τα υπολείμματα που άφησαν πίσω τους. Μακροπρόθεσμα, τέτοιες μελέτες μας φέρνουν πιο κοντά σε έναν από τους θεμελιώδεις στόχους της αστροφυσικής: να μετατρέψουμε τη μελέτη της εξέλιξης των μαζικών δυαδικών αστέρων από μια περιγραφική επιστήμη σε μια πραγματικά προβλεπτική επιστήμη, όπου οι αρχικές ιδιότητες ενός συστήματος καθορίζουν με αξιοπιστία ολόκληρη τη μετέπειτα εξέλιξή του — πότε και πώς θα εκραγούν ως σουπερνόβα, αν θα σχηματίσουν αστέρες νετρονίων ή μαύρες τρύπες και ποια υπολείμματα θα αφήσουν πίσω τους. Ποιοι νέοι δρόμοι για την αστρονομία και την επιστήμη γενικότερα ανοίγονται; Από όσο γνωρίζουμε, πρόκειται για το πρώτο και, μέχρι σήμερα, το μοναδικό γνωστό υποψήφιο σύστημα στο οποίο δύο παρατηρήσιμα υπολείμματα σουπερνόβα φαίνεται να προέρχονται από τα δύο μέλη του ίδιου μαζικού δυαδικού συστήματος. Χρησιμοποιούμε συνειδητά τον όρο «υποψήφιο σύστημα» για λόγους επιστημονικής αυστηρότητας. Ωστόσο, πολλές ανεξάρτητες γραμμές αποδείξεων — η μορφολογία των δύο υπολειμμάτων, οι φυσικές τους ιδιότητες, το κοινό περιβάλλον τους, καθώς και οι θεωρητικές προσομοιώσεις και οι στατιστικές αναλύσεις — συγκλίνουν όλες στην ίδια ερμηνεία. Η πιθανότητα να πρόκειται για μια απλή τυχαία ευθυγράμμιση είναι μόλις περίπου 0,1%.Βάση αυτής της ανακάλυψης, για πρώτη φορά θα διαθέτουμε ένα μοναδικό φυσικό εργαστήριο για τη μελέτη της πλήρους εξέλιξης ενός μαζικού δυαδικού συστήματος. Μέχρι σήμερα, οι περισσότερες γνώσεις μας για τέτοια συστήματα βασίζονταν κυρίως σε θεωρητικά μοντέλα και αριθμητικές προσομοιώσεις. Το συγκεκριμένο σύστημα έχει τη δυνατότητα να προσφέρει άμεσους παρατηρησιακούς περιορισμούς σε θεμελιώδεις φυσικές παραμέτρους που μέχρι σήμερα δεν μπορούσαν να μετρηθούν άμεσα. Συγκεκριμένα, μεταξύ άλλων, μας δίνει τη δυνατότητα να μελετήσουμε: * Το χρονικό διάστημα μεταξύ των δύο εκρήξεων σουπερνόβα, προσφέροντας άμεσους περιορισμούς στα τελευταία στάδια της εξέλιξης των μαζικών δυαδικών αστέρων. * Τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρούν τα δύο άστρα πριν από τις εκρήξεις τους, όπως η μεταφορά μάζας, η ανταλλαγή στροφορμής και η επίδραση της πρώτης έκρηξης στην εξέλιξη του δεύτερου άστρου. * Την ενέργεια και τη δυναμική των εκρήξεων, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο αυτή μεταφέρεται στο περιβάλλον τους. * Τις ταχύτητες και τις κατευθύνσεις που αποκτούν τα άστρα νετρονίων ή οι μαύρες τρύπες κατά τη γέννησή τους, μία από τις σημαντικότερες αβεβαιότητες στη θεωρία των σουπερνόβα. * Τις συνθήκες υπό τις οποίες ένα δυαδικό σύστημα επιβιώνει ή διαλύεται μετά από μία ή δύο εκρήξεις σουπερνόβα, παρέχοντας κρίσιμες δοκιμές για τα μοντέλα εξέλιξης δυαδικών αστέρων. * Την εξέλιξη δύο υπολειμμάτων που γεννήθηκαν από άστρα τα οποία σχηματίστηκαν μαζί και εξελίχθηκαν σχεδόν στο ίδιο περιβάλλον, κάτι που μας επιτρέπει για πρώτη φορά να διαχωρίσουμε τις επιδράσεις της αστρικής εξέλιξης από εκείνες του διαστρικού περιβάλλοντος. * Τον τρόπο με τον οποίο οι διαδοχικές εκρήξεις διαμορφώνουν το διαστρικό μέσο, δηλαδή πώς η πρώτη έκρηξη μεταβάλλει το περιβάλλον μέσα στο οποίο εξελίσσεται η δεύτερη. * Την επιτάχυνση των κοσμικών ακτίνων, συγκρίνοντας δύο υπολείμματα με κοινή προέλευση και σχεδόν ίδιες περιβαλλοντικές συνθήκες. * Τα θεωρητικά μοντέλα εξέλιξης των μαζικών δυαδικών αστέρων, τα οποία πλέον μπορούν να ελεγχθούν πάνω σε ένα πραγματικό αστροφυσικό σύστημα και όχι μόνο μέσω στατιστικών πληθυσμών ή προσομοιώσεων. Η σημασία της ανακάλυψης εκτείνεται πολύ πέρα από τα δύο συγκεκριμένα υπολείμματα σουπερνόβα. Τα περισσότερα μαζικά άστρα γεννιούνται σε δυαδικά συστήματα και από αυτά προέρχονται τα ζεύγη αστέρων νετρονίων, τα ζεύγη μαύρων τρυπών, πολλές από τις πηγές βαρυτικών κυμάτων, καθώς και ορισμένες από τις πιο ενεργητικές εκρήξεις στο Σύμπαν. Η κατανόηση ενός τέτοιου συστήματος μπορεί επομένως να βελτιώσει σημαντικά τις γνώσεις μας για τον σχηματισμό και την εξέλιξη μερικών από τα πιο ακραία αντικείμενα που γνωρίζουμε.Παράλληλα, το σύστημα αποτελεί ένα εξαιρετικό φυσικό εργαστήριο για τη μελέτη της επιτάχυνσης των κοσμικών ακτίνων και της πιθανής παραγωγής νετρίνων πολύ υψηλών ενεργειών. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η ανακάλυψη ότι στο υπόλειμμα G189.6+3.3 η εκπομπή ακτίνων γ διαχωρίζεται χωρικά σε δύο διακριτές συνιστώσες: μία που κυριαρχείται από αδρονικές διεργασίες (πρωτὀνια) και μία από λεπτονικές (ηλεκτρόνια). Ένας τόσο καθαρός χωρικός διαχωρισμός δεν έχει παρατηρηθεί ξανά σε ένα υπόλειμμα σουπερνόβα και καθιστά το σύστημα έναν μοναδικά ῾καθαρό῾ στόχο για την επόμενη γενιά τηλεσκοπίων νετρίνων. Συγκεκριμένα, δίνει τη δυνατότητα να ελεγχθεί άμεσα αν η αδρονική συνιστώσα, η οποία ευθύνεται για μέρος των παρατηρούμενων ακτίνων γ, συνοδεύεται και από την παραγωγή νετρίνων πολύ υψηλών ενεργειών. Μια τέτοια ανίχνευση θα αποτελούσε μία από τις ισχυρότερες μέχρι σήμερα παρατηρησιακές αποδείξεις ότι τα υπολείμματα σουπερνόβα αποτελούν τους κύριους επιταχυντές των γαλαξιακών κοσμικών ακτίνων, συμβάλλοντας στην επίλυση ενός θεμελιώδους προβλήματος της σύγχρονης αστροφυσικής.Αυτό ανοίγει και έναν νέο ερευνητικό δρόμο, καθώς πλέον μπορούμε να αναζητήσουμε και άλλα παρόμοια συστήματα στον Γαλαξία και σε άλλους γαλαξίες. Παράλληλα, η ανακάλυψη θα συμβάλει στη βελτίωση των θεωρητικών μοντέλων για την εξέλιξη των δυαδικών αστέρων, τον σχηματισμό αστέρων νετρονίων και μαύρων τρυπών, αλλά και την κατανόηση των φυσικών διεργασιών που εμπλουτίζουν το Σύμπαν με τα χημικά στοιχεία από τα οποία αποτελούνται οι πλανήτες και, τελικά, η ίδια η ζωή! Ποια είναι τα επόμενα ερευνητικά σας σχέδια; Τα επόμενα ερευνητικά μου σχέδια κινούνται γύρω από ένα κεντρικό ερώτημα: ποια αστροφυσικά αντικείμενα επιταχύνουν τις κοσμικές ακτίνες του γαλαξία μας και μέσω ποιων φυσικών μηχανισμών επιτυγχάνεται αυτή η επιτάχυνση; Ένα από τα βασικά επόμενα βήματα είναι η βαθύτερη μελέτη του συστήματος IC 443–G189.6+3.3. Θέλουμε να κατανοήσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια την εξελικτική ιστορία των δύο υπολειμμάτων, να περιορίσουμε το χρονικό διάστημα μεταξύ των δύο εκρήξεων και να εξετάσουμε πώς η πρώτη έκρηξη τροποποίησε το περιβάλλον μέσα στο οποίο εξελίχθηκε η δεύτερη.Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης η σαφής χωρική διάκριση της αδρονικής και της λεπτονικής εκπομπής ακτίνων γ στο G189.6+3.3. Το σύστημα μπορεί να αποτελέσει σημαντικό στόχο για μελλοντικά τηλεσκόπια ακτίνων γ και νετρίνων. Μια πιθανή ανίχνευση νετρίνων υψηλών ενεργειών από την περιοχή όπου κυριαρχούν οι αδρονικές αλληλεπιδράσεις θα προσέφερε εξαιρετικά ισχυρή επιβεβαίωση ότι τα ‘ωστικά’ κύματα των σουπερνόβα επιταχύνουν πρωτόνια και συμβάλλουν στην παραγωγή των γαλαξιακών κοσμικών ακτίνων.Παράλληλα, θα συνεχίσω μια ευρύτερη συστηματική μελέτη υπολειμμάτων σουπερνόβα στον Γαλαξία, συνδυάζοντας δεδομένα από το διαστημικό τηλεσκόπιο ακτίνων γ Fermi της NASA με παρατηρήσεις ακτίνων Χ από αποστολές όπως οι eROSITA, Chandra, XMM-Newton και XRISM. Στόχος είναι να εντοπίσουμε κρυμμένα ή έως σήμερα ανεπαρκώς μελετημένα υπολείμματα, να καθορίσουμε ποια από αυτά επιταχύνουν πρωτόνια ή ηλεκτρόνια και να κατανοήσουμε πώς το περιβάλλον τους επηρεάζει την παραγωγή ακτίνων γ. Ένα από τα σημαντικότερα επόμενα βήματα της έρευνάς μου θα υλοποιηθεί μέσω ενός ιδιαίτερα ανταγωνιστικού, τριετούς προγράμματος της NASA με το διαστημικό τηλεσκόπιο Fermi, το οποίο εξασφάλισα ως επικεφαλής ερευνητής (Principal Investigator, PI). Πρόκειται για τη μοναδική πρόταση που επιλέχθηκε προς χρηματοδότηση το 2026 στην κατηγορία των πολυετών (Large Multi-Cycle) προγραμμάτων του NASA Fermi, με συνολικό προϋπολογισμό περίπου 400.000 δολαρίων. Eπικεντρώνεται στο Μεγάλο Νέφος του Μαγγελάνου και έχει ως στόχο να αποκαλύψει κρυμμένους επιταχυντές κοσμικών ακτίνων σε έναν γειτονικό γαλαξία.Το Μεγάλο Νέφος του Μαγγελάνου αποτελεί ένα μοναδικό φυσικό εργαστήριο, επειδή βρίσκεται σε καλά προσδιορισμένη απόσταση και μπορούμε να το παρατηρήσουμε ως ένα σχεδόν εξωτερικό γαλαξιακό σύστημα. Αυτό μας επιτρέπει να μελετήσουμε, με τρόπο που δεν είναι εφικτός μέσα στον δικό μας γαλαξία, πώς συνδέονται τα υπολείμματα σουπερνόβα, οι περιοχές σχηματισμού άστρων και η διάχυτη εκπομπή ακτίνων γ σε γαλαξιακή κλίμακα. Φιλοδοξία μου είναι να δημιουργήσουμε μια πληρέστερη εικόνα για το πού και με ποια αποδοτικότητα επιταχύνονται οι κοσμικές ακτίνες, όχι μόνο σε μεμονωμένες πηγές αλλά σε ολόκληρο έναν γαλαξία.Ένας ακόμη ερευνητικός άξονας αφορά τη μεταβλητότητα των εκτεταμένων πηγών ακτίνων γ. Παραδοσιακά, τα υπολείμματα σουπερνόβα θεωρούνται σταθερές πηγές, επειδή εξελίσσονται σε χρονικές κλίμακες χιλιάδων ετών. Ωστόσο, ο εντοπισμός πιθανών μεταβολών στην εκπομπή τους θα μπορούσε να αποκαλύψει πολύ ταχύτερες και μέχρι σήμερα άγνωστες φυσικές διεργασίες. Για τον λόγο αυτό εξετάζουμε κατά πόσο ορισμένα συστήματα αμφισβητούν την καθιερωμένη εικόνα των σταθερών γαλαξιακών πηγών ακτίνων γ.Η έρευνά μου επεκτείνεται επίσης πέρα από τα κλασικά υπολείμματα σουπερνόβα. Μελετώ περιοχές σχηματισμού άστρων, όπου οι συνδυασμένοι αστρικοί άνεμοι και οι εκρήξεις πολλών μαζικών άστρων μπορούν να δημιουργήσουν μεγάλης κλίμακας επιταχυντές σωματιδίων. Παράλληλα, διερευνώ μικροκβάζαρ και σχετικιστικούς πίδακες με στόχο να κατανοήσουμε πώς συμπαγή αντικείμενα, όπως οι μαύρες τρύπες, διοχετεύουν ενέργεια στο περιβάλλον τους και επιταχύνουν σωματίδια σε πολύ μεγάλες αποστάσεις.Ο μακροπρόθεσμος στόχος είναι να συνδέσω όλες αυτές τις διαφορετικές κατηγορίες αντικειμένων —υπολείμματα σουπερνόβα, περιοχές σχηματισμού άστρων, μικροκβάζαρ και γειτονικούς γαλαξίες— σε μια ενιαία εικόνα για την προέλευση, την επιτάχυνση και τη διάδοση των κοσμικών ακτίνων. Για να το πετύχω, θα συνδυάσω παρατηρήσεις σε ολόκληρο το ηλεκτρομαγνητικό φάσμα με μελλοντικές ανιχνεύσεις νετρίνων και, όπου είναι δυνατόν, βαρυτικών κυμάτων. Αυτή η πολυμηνυματική (multi-messenger) προσέγγιση αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, το επόμενο μεγάλο βήμα για την κατανόηση των πιο ενεργητικών φαινομένων του Σύμπαντος. * Ο Δρ. Μιλτιάδης Μιχαηλίδης είναι Μεταδιδακτορικός Ερευνητής, Hansen Experimental Physics Laboratory (HEPL), Kavli Institute for Particle Astrophysics and Cosmology (KIPAC), SLAC National Accelerator Laboratory, Stanford University. https://www.naftemporiki.gr/techscience/2143532/dr-miltiadis-michailidis-sti-n-to-sympan-exakoloythei-na-mas-epifylassei-ekplixeis/ Στην εικόνα το κατάλοιπο σουπερνόβα του Νεφελώματος της Μέδουσας (δεξιά), το διαστρικό νέφος με το οποίο αλληλεπιδρά και ένα χαρακτηριστικό καμπυλωτό νημάτιο στην επάνω αριστερή πλευρά του. Το νημάτιο, που απεικονίζεται εδώ τόσο στο ορατό όσο και στο υπεριώδες (UV) φως, αποτελεί το ορατό τμήμα ενός δεύτερου, επικαλυπτόμενου καταλοίπου σουπερνόβα, του G189.6+3.3, το οποίο είναι πολύ πιο έντονο στις ραδιοπαρατηρήσεις και στις ακτίνες Χ.