Η διάρκεια.

[Δροσος Γεωργιος]

Η διάρκεια.

«Ο καθένας μας είναι όλα τα ποσά που δεν έχει μετρήσει: Υποβίβασέ μας πάλι στη γύμνια και στη νύχτα, και θα δεις ν’ αρχίζει στην Κρήτη, πριν από τέσσερις χιλιάδες χρόνια, η αγάπη που τέλειωσε χτες στο Τέξας.»
Thomas Wolfe, «Γύρνα σπίτι, άγγελέ μου»

(…) Γιατί η διάρκειά μας δεν είναι μια στιγμή που διαδέχεται άλλη στιγμή· σ’ αυτή την περίπτωση δεν θα υπήρχε παρά μονάχα παρόν, δεν θα υπήρχε παράταση του παρελθόντος στο παρόν, δεν θα υπήρχε εξέλιξη, δεν θα υπήρχε διάρκεια συμπαγής. Η διάρκεια είναι η ασταμάτητη πορεία του παρελθόντος, που κατατρώγει το μέλλον και ογκώνεται στο διάβα της.Από τη στιγμή που το παρελθόν αυξάνεται αδιάκοπα, διατηρείται το ίδιο επ’ άπειρον. Η μνήμη δεν είναι μια ικανότητα προορισμένη να ταξινομεί τις αναμνήσεις σ’ ένα συρτάρι, ούτε να εγγράφει αυτές σε κατάστιχο. Δεν υπάρχει ούτε συρτάρι, ούτε κατάστιχο· πιο καλά είναι να πούμε πως δεν υπάρχει ούτε ικανότητα, γιατί μια ικανότητα ασκείται πότε-πότε, όταν θέλει ή όταν μπορεί, ενώ η επισώρευση του παρελθόντος πάνω στο παρόν συνεχίζεται χωρίς διακοπή.Πραγματικά το παρελθόν διατηρείται από τον εαυτό του, αυτόματα. Αναμφίβολα, μας ακολουθεί ολόκληρο σε κάθε στιγμή· ό,τι αισθανθήκαμε, σκεφθήκαμε, θελήσαμε, από τα παιδικά μας χρόνια, είναι μέσα του, και μπαίνει στο παρόν· σπρώχνει την πόρτα της συνείδησής μας στην περίπτωση που θάθελε να το αφήσει έξω. Ο εγκεφαλικός μας μηχανισμός είναι έτσι καμωμένος που να απωθεί ολόκληρο σχεδόν το παρελθόν μέσα στο υποσυνείδητο και να μην αφήνει να περάσει στη συνείδησή μας παρά μονάχα εκείνο που απ’ τη φυσική του κατασκευή, είναι ικανό να ρίξει φως στο παρόν, να βοηθήσει την προπαρασκευή της δράσης μας, να αποδόσει συνεπώς εργασία χρήσιμη. Φυσικά, περνάνε και λαθραία πολλές αναμνήσεις. Αυτές, σαν απόστολοι του υποσυνείδητου, μας ειδοποιούν για ό,τι φέρνουμε μαζί μας, χωρίς να το γνωρίζουμε. Αλλά κι’ όταν ακόμη δεν έχουμε σαφή ιδέα, αισθανόμαστε αόριστα την παρουσία του παρελθόντος. Τι είμαστε αλήθεια, τι είναι ο χαρακτήρας μας; Θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι η συμπύκνωση της ιστορίας, που ζήσαμε από τη γέννησή μας κι’ ακόμα πιο μπροστά μάλιστα, αφού κουβαλάμε μέσα μας τις κληρονομικές προδιαθέσεις. Αναμφίβολα η σκέψη μας περιέχει ένα πολύ μικρό κομμάτι του παρελθόντος μας· αλλά με το παρελθόν μας ολόκληρο, και με την πρωταρχική κλίση της ψυχής μας, επιθυμούμε, θέλουμε, ενεργούμε.Το παρελθόν μας λοιπόν εκδηλώνεται ολοκληρωτικά σε μας με την ώθησή του και με τη μορφή τάσης, αν και ένα ασθενικό μέρος του γίνεται παράσταση.Απ’ αυτή την επιβίωση του παρελθόντος, η συνείδηση γίνεται ανίσχυρη να διαβεί δυο φορές την ίδια κατάσταση. Μπορεί να βρίσκεται μπροστά σε όμοιες περιστάσεις· ωστόσο δεν δρουν πια αυτές πάνω στο ίδιο πρόσωπο, αφού τούτο παίρνεται σε μια νέα στιγμή της ιστορίας του. Η προσωπικότητά μας, που οικοδομείται σε κάθε στιγμή με τη συσσωρευμένη πείρα, αλλά ζει αδιάκοπα κι’ η αλλαγή αυτή εμποδίζει να επαναληφθεί μια κατάσταση, έστω κι’ αν είναι στο βάθος όμοια με την προηγούμενη. Η διάρκειά μας κατά συνέπεια είναι χωρίς επιστροφή. Δε θα μπορούσαμε να ξαναζήσουμε ένα κομμάτι απ’ τη διάρκειά μας, γιατί θάπρεπε να σβύσουμε τις αναμνήσεις των γεγονότων που ακολούθησαν. Θα μπορούσε αυτό να γίνει στη διάνοιά μας, αλλ’ όχι και στη βούλησή μας.Έτσι η προσωπικότητά μας αυξάνεται, ωριμάζει, εξυψώνεται αδιάκοπα. Κάθε μια απ’ τις στιγμές της είναι κάτι καινούργιο που προστίθεται σ’ αυτό που υπήρχε. Ακόμη, δεν είναι μονάχα κάτι καινούργιο, αλλά και κάτι απρόβλεπτο. Χωρίς αμφιβολία, η τωρινή μου κατάσταση εξηγείται από εκείνο που υπήρχε μέσα μου κι από εκείνο που δρούσε επάνω μου εκείνη τη στιγμή. Αν την ανέλυα, δεν θα εύρισκα άλλα στοιχεία. Αλλά καμμιά διάνοια, ακόμα και υπεράνθρωπη, δε μπόρεσε να προβλέψει την απλή, αδιαίρετη αρχή, που δίνει στα εντελώς αφηρημένα αυτά στοιχεία, τη συγκεκριμένη τους οργάνωση.Γιατί πρόβλεψη σημαίνει να προβάλλεις στο μέλλον εκείνο που έγινε αντιληπτό στο παρελθόν ή να φαντάζεσαι κάποια καινούργια διάρθρωση, με άλλη διάταξη, των γνωστών στοιχείων, για αργότερα.Αλλά εκείνο που ποτέ δεν σου έγινε αντιληπτό, και είναι σύγχρονα απλό, είναι αναγκαστικά απρόβλεπτο. Τέτοια λοιπόν είναι η περίπτωση κάθε μιας από τις καταστάσεις μας, όταν τη θεωρήσουμε σαν στιγμή μιας ιστορίας που εξελίσσεται: είναι απλή και δεν είναι αισθητή, αφού, στην αδιαιρετότητά της, συγκεντρώνει το αισθητό, με εκείνο που το παρόν του πρόσθεσε επί πλέον. Είναι μια πρωτότυπη στιγμή μιας ιστορίας όχι λιγώτερο πρωτότυπης.Η έτοιμη προσωπογραφία, εξηγείται από τη φυσιογνωμία του προτύπου, απ’ τη φύση του καλλιτέχνη κι’ απ’ τα χρώματα που χρησιμοποίησε· αλλά κι’ αν ακόμα γνωρίζουμε εκείνο που την εξηγεί, κανείς, ούτε ο ίδιος ο καλλιτέχνης δε θα μπορούσε να προβλέψει ποια ακριβώς θα ήταν η προσωπογραφία, γιατί το να το προβλέψεις σημαίνει να κάνεις την προσωπογραφία, πριν ακόμα τη ζωγραφείσης. Υπόθεση παράλογη που αυτοαναιρείται.Τούτο αληθεύει για τις στιγμές της ζωής μας, που εμείς δημιουργούμε.
Κάθε μια απ’ αυτές είναι ένα είδος δημιουργίας.Κι όπως το ταλέντο του ζωγράφου μορφώνεται ή όχι, σε κάθε όμως περίπτωση τροποποιείται κατ’ απ’ την επίδραση των έργων του, έτσι και κάθε μια απ’ τις καταστάσεις μας, στο χρόνο που διαρκεί, τροποποιεί την προσωπικότητά μας, και αποτελεί τη νέα μορφή που της δόσαμε. Έχουν λοιπόν δίκαιο εκείνοι που λένε πως εκείνο που κάνουμε, εξαρτάται από εκείνο που είμαστε· αλλά πρέπει να προσθέσωμε ότι, κατά κάποιο τρόπο, είμαστε εκείνο που κάνουμε και ότι συνεχώς δημιουργούμε τους εαυτούς μας. Αυτή η δημιουργία του εαυτού μας απ’ τον εαυτό μας, είναι τόσο περισσότερο πλήρης, όσο καλύτερα σκέπτεται κανείς εκείνο που κάνει· Γιατί ο συλλογισμός εδώ, είναι διαφορετικός απ’ αυτόν που χρησιμοποιούμε στη γεωμετρία, όπου τα λήμματα είναι δοσμένα μια για πάντα, απρόσωπα και όπου επιβάλλεται ένα συμπέρασμα απρόσωπο. Εδώ, αντίθετα, οι ίδιοι συλλογισμοί, καμωμένοι από διάφορα πρόσωπα ή από ένα πρόσωπο σε διάφορες στιγμές, μπορεί να σε οδηγήσουν σε πράξεις διαφορετικές, αν και το ίδιο λογικές. Για να κυριολεκτήσουμε, δεν είναι ατόφιοι οι ίδιοι συλλογισμοί, αφού δεν ανήκουν στο ίδιο πρόσωπο και ούτε έγιναν την ίδια στιγμή. Γι’ αυτό δε μπορεί κανείς να ενεργεί αφηρημένα, πέρνοντας τους συλλογισμούς αυτούς σαν βάση, όπως στη γεωμετρία, ούτε να λύνει για λογαριασμό άλλου προβλήματα, που βάζει σ’ αυτόν τον άλλο η ζωή. Κάθε ένας θα λύνει τα προβλήματά του μόνος του, με τις δικές του δυνάμεις. Αλλά δεν θα εμβαθύνουμε σ’ αυτό το σημείο.
Ζητάμε μόνο να μάθουμε ποια ακριβώς έννοια δίνει η συνείδησή μας στη λέξη «υπάρχειν» και βρίσκουμε ότι, για ένα ον με συνείδηση, το υπάρχειν σημαίνει αλλαγή, η αλλαγή σημαίνει ωρίμασμα, το ωρίμασμα σημαίνει να δημιουργείς τον εαυτό σου επ’ άπειρον. Θα τώλεγε τούτο κανείς για την ύπαρξη γενικά;

απόσπασμα από το βιβλίο του Henri Bergson «Η Δημιουργός Εξέλιξις», μετάφραση: Π.Γ. Τεσσέρη, εκδόσεις Αναγνωστίδη