tolis45

Αγαπητοί Φίλοι, Η παρατηρησιακή καμπάνια PHEMU26 έχει ήδη αρχίσει. Πρόκειται για μια σειρά αμοιβαίων αποκρύψεων αλλά και εκλείψεων μεταξύ των Γαλιλαίων δορυφόρων του πλανήτη Δία. Αυτά συμβαίνουν κάθε 6 περίπου χρόνια καθώς ο Δίας περνάει από σημείο ισημερίας της τροχιάς του και οι δορυφόροι του πλανήτη - των οποίων οι τροχιές είναι επίσης πολύ κοντά στον Δίιο ισημερινό - ευθυγραμμίζονται είτε με τον Ήλιο είτε με τη Γη. Εικόνα 1: Οι Γαλιλαίοι Δορυφόροι του Κρόνου που συμμετέχουν σε αμοιβαία φαινόμενα παρατηρήσιμα με μικρά τηλεσκόπια την περίοδο 2026-27. Αυτοί είναι, από αριστερά προς δεξιά, οι: Ιώ, Ευρώπη, Γανυμήδης και Καλλιστώ. Το Ινστιτούτο Ουράνιας Μηχανικής και Υπολογισμού Εφημερίδων (IMCCE, πρώην Bureau des Longitudes) το οποίο υπάγεται στο αστεροσκοπείο Paris-Meudon διοργανώνει τακτικά και από το 1973 παρατηρησιακές εκστρατείες για την καταγραφή αυτών των φαινομένων, με σκοπό την ανίχνευση και ακριβή μέτρηση των παλλιροϊκών αλληλεπιδράσεων μεταξύ του πλανήτη και των δορυφόρων του, ώστε να εξαχθούν στοιχεία για την εσωτερική δομή και εξέλιξη των δορυφόρων. Μια αντίστοιχη καμπάνια για τους δορυφόρους του Κρόνου έτρεξε από το 2024 μέχρι φέτος (βλ ανάρτηση στο forum του astrovox εδώ). H περίοδος των αμοιβαίων φαινομένων την οποία τώρα διανύουμε, άρχισε τον περασμένο Μάιο και θα διαρκέσει περίπου ένα χρόνο, μέχρι τον Ιούνιο του 2027. Περιλαμβάνει συνολικά 76 φαινόμενα ορατά από την Ελλάδα (βλ Πίνακα 1), όπου ο Δίας θα είναι τουλάχιστον 5 μοίρες πάνω από τον ορίζοντα και μες τον Ήλιο κάτω από τον ορίζοντα. Πίνακας 1: Κατάλογος αμοιβαίων φαινομένων μεταξύ των Γαλιλαίων δορυφόρων ορατά από την Ελλάδα την περίοδο 2026-27. O πίνακας συντάχθηκε μέσω του διαδραστικού λογισμικού δημιουργίας εφημεριδών MULTI-SAT, το οποίο διατίθεται στην ιστοσελίδα του Αστρονομικού Ινστιτούτου Sternberg στη Μόσχα (https://www.sai.msu.ru/neb/nss/html/multisat/nsszph5he.htm), με την υποβολή του τριψήφιου κώδικα τοποθεσίας (observatory code) που αντιστοιχεί στο αστεροσκοπείο Αθηνών (066). Οι συνθήκες παρατήρησης από άλλες τοποθεσίες εντός της ελληνικής επικράτειας είναι πρακτικά οι ίδιες, με μόνη διαφορά τα ύψη των ουρανίων σωμάτων (Στήλες 17 και 18) τα οποία ενδέχεται να διαφέρουν 1 ή 2 μοίρες από τις τιμές του Πίνακα. Επεξηγηματικό υπόμνημα Πίνακα 1: Στήλη 1-3: Ημερομηνία του γεγονότος (Universal Time - UT). Για μετατροπή από UT σε Ώρα Ελλάδος προσθέστε δύο (2) ώρες (χειμερινή ώρα) ή τρείς (3) ώρες (θερινή ώρα). Στήλη 4-6: Ώρα έναρξης του γεγονότος (UT). Στήλη 7-9: Ώρα λήξης του γεγονότος (UT). Στήλη 10: Περιγραφή του γεγονότος στη μορφή xYz, όπου τα ψηφία x & z αντιστοιχούν στους δύο δορυφόρους που συμμετέχουν στο γεγονός και Y είναι ο τύπος του γεγονότος, “Ο” (occultation) για επιπρόσθηση και “Ε” (eclipse) για έκλειψη. Οι δε δορυφόροι είναι αριθμημένοι ως εξής: 1 – Ιώ, 2 – Ευρώπη, 3 – Γανυμήδης, 4 – Καλλιστώ. Στήλη 11: Διάρκεια του γεγονότος σε λεπτά. Στήλη 12: Αγνοείστε. Στήλη 13: Αστρικό μέγεθος του στόχου. Στήλη 14: Μέγιστη αναμενόμενη πτώση της λαμπρότητας του στόχου. Στήλη 15: Απόσταση του δορυφόρου-στόχου από το δίσκο του Δία σε δλ τόξου. Στήλη 16: (Μόνο για εκλείψεις) Απόσταση μεταξύ των δορυφόρων που συμμετέχουν στο γεγονός σε δλ τόξου. Στήλη 17: Ύψος του Δία στον ουρανό σε μοίρες. Στήλη 18: Ύψος του Ήλιου στον ουρανό σε μοίρες (αρνητικό αν ο Ήλιος είναι κάτω από τον ορίζοντα). Στήλη 19: Σεληνιακή φάση (0 – Νέα Σελήνη, 1 – Πανσέληνος). Κύριος σκοπός της παρατήρησης αμοιβαίων φαινομένων είναι η φωτομετρική καταγραφή της πτώσης της λαμπρότητας του δορυφόρου-στόχου (ή στόχων σε περίπτωση επιπρόσθησης) μέσω διαδοχικων λήψεων με επαρκή χρονική ακρίβεια και σήμα ανά λήψη για την εξαγωγή φωτοκαμπύλης. Αυτή μετά θα αναχθεί σε υπέρ-ακριβής εκτίμηση της σχετικής θέσης των δορυφόρων σε συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Για το σκοπό αυτό, οι λήψεις θα πρέπει να περιέχουν, εκτός από το δορυφόρο-στόχο, και έναν επιπλέον δορυφόρο που θα χρησιμεύει ως φωτεινή πηγή αναφοράς. Στην περίπτωση έκλειψης ενός δορυφόρου από τη σκιά άλλου δορυφόρου (eclipse), ως δορυφόρος αναφοράς μπορεί να χρησιμοποιηθεί αυτός του οποίου ο κώνος της σκιάς προκαλεί την έκλειψη, ενώ στην περίπτωση απόκρυψης ενός δορυφόρου από άλλο (occultation) ο δορυφόρος αναφοράς θα είναι κάποιος τρίτος δορυφόρος. Η εξαγωγή της φωτομετρικής καμπύλης γίνεται με μέτρηση του σήματος του δορυφόρου-στόχου και ταυτόχρονα του δορυφόρου αναφοράς σε κάθε μια από τις λήψεις με την γνωστή μέθοδο φωτομετρίας με διάφραγμα (aperture photometry). Οι Γαλιλαίοι δορυφόροι είναι αρκετά λαμπροί, μεταξύ 4ου και 6ου μεγέθους, ώστε να μπορούν να καταγραφούν μέσω μικρών τηλεσκοπίων ή ακόμα και τηλεφακών με λήψεις της τάξης < 1 sec από βίντεο, CCD ή CMOS. Η χρήση φίλτρου δεν είναι γενικά απαραίτητη, αν και αυτή μπορεί να βελτιώσει την ποιότητα της καταγραφής όταν οι δορυφόροι είναι πολύ κοντά στον δίσκο του πλανήτη. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η χρήση ευρυζωνικών (broadband) αστρονομικών/φωτογραφικών φίλτρων, ή ακόμα και narrowband φίλτρων που εκμεταλλεύονται την απορρόφηση από το μεθάνιο στα 0.89 μm μειώνει την επιφανειακή λαμπρότητα (surface brightness) του πλανητικού δίσκου, μειώνοντας έτσι τη ποσότητα του διαχεώμενου φωτός (scattered light) στην περιοχή των δορυφόρων. Σημασία στην καταγραφή των αμοιβαίων φαινομένων έχει επίσης η αξιόπιστη βάση χρόνου και εδώ απαιτείται συγχρονισμός του ρολογιού της συσκευής που αποθηκεύει τα δεδομένα (κάμερα ή υπολογιστής) με ώρα UT (Universal Time) και ακρίβεια τουλάχιστον 0.1 sec. Η δε απαίτηση για επάρκεια του σήματος ορίζει τον ελάχιστο χρόνο έκθεσης, άρα και το μέγιστο αριθμό λήψεων. Ο ελάχιστος αριθμός ενδείκνυται να είναι τέτοιος ώστε η διάρκεια του γεγονότος να καλύπτεται από τουλάχιστον 10 λήψεις, πχ το γεγονός στις 3 Σεπτεμβρίου 2026 διαρκεί 60x3.7=222 sec και έτσι κανονίζουμε να παίρνουμε τουλ. μία λήψη ανά ~20 sec.

Φίλοι, Η τελευταία μας προσπάθεια από Αρμά στέφθηκε με επιτυχία, παραθέτω τη φωτομετρική καμπύλη. Ο x-αξονας είναι η ώρα σε UT και ο y το σήμα από τους δορυφόρους. Η πτώση λαμπρότητας ήταν πολύ κοντά στο αναμενόμενο.

Αγαπητοί Φίλοι, Το τελευταίο αμοιβαίο γεγονός της παρατηρησιακής καμπάνιας PHESAT24 λαμβάνει χώρα το βράδυ της Πέμπτης 15 Ιανουαρίου, όταν ο δορυφόρος Εγκέλαδος (Saturn II) θα αποκρύψει την Τηθύ (Saturn III) από 20:43 ΩΕ μέχρι 20:47 ΩΕ και με αναμενόμενη πτώση λαμπρότητας στο 21%. Τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή ο Κρόνος θα βρίσκεται σε ύψος 20 μοίρων και σε αζιμούθιο 250 μοίρων, δηλ Δ - ΝΔ. Οι δύο συνημμένες εικόνες δείχνουν τη θέση των δορυφόρων σε σχέση με τον Κρόνο καθώς και το δίσκο του Εγκέλαδου μπροστά από αυτόν της Τηθύος στο μέσο της απόκρυψης. O δορυφόρος Ρέα (Saturn V) μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως φωτομετρική πηγή αναφοράς κατά την παρατήρηση. Καλή Επιτυχία σε όσους το προσπαθήσουν.

Φίλοι, Το κατάστημα στο οποίο αναφέρεστε αντιστοιχεί μάλλον σε ένα καινούργιο μαγαζί αστρονομικού εξοπλισμού που έπιασε πρόσφατα το μάτι μου εντελώς κατά τύχη. Για όποιους ξέρουν την περιοχή, βρίσκεται στο μικρό εμπορικό κέντρο ακριβώς πάνω από την Πλατεία Δημοκρατίας στο Χολαργό, γωνία Ασπασίας κ Υμηττού. Παραθέτω φωτό.

Φίλοι, Βαίνουμε προς το τέλος της περιόδου των αμοιβαίων φαινομένων των δορυφόρων του Κρόνου, με την επόμενη το 2039-40. Αύριο Σάββατο 13 Δεκεμβρίου θα έχουμε μια επιπρόσθηση της Τηθύος (S 3) μπροστά από την Διώνη (S4) μεταξύ 5:34μμ και 5:37μμ ώρα Ελλάδος με σχετικά μεγάλη πτώση λαμπρότητας, +0.43 mag. Οι συγκεκριμένοι δορυφόροι είναι σχετικά λαμπροί (~10mag) ενώ η Ρέα (S5) θα βρίσκεται δίπλα ως βολικός στόχος αναφοράς (βλέπε διάγραμμα). Σημειωτέον ότι ο Ήλιος θα βρίσκεται μόνο 6 μοίρες κατω από τον ορίζοντα εκείνη την ώρα, δηλ δεν θα έχει σκοτεινιάσει τελείως. Για αυτό προτείνω τη χρήση ενός broadband φίλτρου (φωτογραφικού ή φωτομετρικού, δεν έχει σημασία) που θα κόβει το μπλέ του ουρανού. Καλή επιτυχία σε όσους το προσπαθήσουν.

Μόλις εμφανίστηκε στην άκρη του Ηλιακού δίσκου. Αντιστοιχεί στην Ενεργό Περιοχή (Active Region) 4294. https://www.spaceweather.com/

Φίλοι, Το βράδυ της Τετάρτης 26 Νοεμβρίου και μεταξύ 9:24μμ και 9:31μμ ώρα Ελάδος, έχουμε διάβαση (δηλ επιπρόσθηση) της Διώνης (S 4) μπροστά από την Ρέα (S 5) με ταυτόχρονη πτώση λαμπρότητας της τάξης του 10%. Οι συγκεκριμένοι δορυφόροι είναι σχετικά λαμπροί (~10mag) και θα βρίσκονται αρκετά μακρυά από τον Κρόνο και τους δακτυλίους του κατα τη διάρκεια του γεγονότος. Ο πίνακας στην αρχή της παρούσας συζήτησης δίνει ακριβείς UT χρόνους έναρξης και λήξης. Το συνημμένο αρχείο δείχνει τους δύο δορυφόρους τη στιγμή του μεγίστου από το Saturn Viewer 3.1.

Την ερχόμενη εβδομάδα λαμβάνουν χώρα μέχρι 4 γεγονότα σε ευνοικές συνθήκες δηλ με τον Κρόνο αρκετά ψηλά στον ουρανό. Η Σελήνη θα έχει περάσει το πρώτο τέταρτο, ωστόσο δεν αναμένεται να επηρεάσει φωτομετρικές λήψεις τόσο φωτεινών στόχων όσο οι δορυφόροι. Χρόνοι σε UT δίνονται στη λίστα που έχω ανεβάσει στην αρχή της συζήτησης. Για μετατροπή σε Ώρα Ελλάδος, απλώς προσθέστε 3h.

Αγαπητοί Φίλοι, Το βράδυ της Τρίτης 2 Σεπτεμβρίου η σκιά του δορυφόρου Τηθύς (Saturn III) θα περάσει πάνω από τον δορυφόρο Εγκέλαδο (Saturn II) μεταξύ 22:06 και 22:10 ΩΕ και με αναμενόμενη πτώση λαμπρότητας του τελευταίου της τάξης του 20%. Αυτό θα είναι και το τελευταίο γεγονός τύπου έκλειψης της τρέχουσας περιόδου αμοιβαίων γεγονότων, δηλ όλα τα υπόλοιπα γεγονότα μέχρι το Γενάρη θα είναι επιπροσθήσεις. Οι δύο συνημμένες εικόνες δείχνουν τη θέση των δορυφόρων καθώς και το δίσκο του Εγκέλαδου (με τη σκιά της Τηθύος απεικονιζόμενη με γκρίζο χρώμα) τη στιγμή της έκλειψης. O δορυφόρος Διώνη μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως πηγή αναφοράς κατά την παρατήρηση. Καλή Επιτυχία σε όσους το προσπαθήσουν.

Σύμφωνα με αυτή την πηγή, παρατήρηση διάβασης της σκιάς του 2ου μεγαλύτερου δορυφόρου (Ρέα) είναι θεωρητικά εφικτή κάτω από καλές συνθήκες, αν και (προφανώς) πιο δύσκολη από αυτής του Τιτάνα. Επίσης, αυτό το site δίνει τα ορατά φαινόμενα μεταξύ δορυφόρων και πλανήτη για Δία, Κρόνο και Ουρανό και για οποιαδήποτε τοποθεσία στη Γη. Πχ βλέπω ότι αύριο Δευτέρα θα υπάρξει διάβαση της σκιάς της Ρέας από τις 02:52 UΤ (05:52 ΩΕ) μέχρι τις 06:45 UT (09:45 ΩΕ) από την τοποθεσία με observatory code 066.

Φίλοι, Στην ερώτηση περί οπτικής παρατήρησης αμοιβαίων φαινομένων, κάνω τις έξης σκέψεις: Οι συνθήκες που πρέπει να ικανοποιήσουμε είναι 1) ότι ο δορυφόρος στόχος είναι ορατός οπτικά, και 2) ότι η πτώση της λαμπρότητας του είναι τουλάχιστον 50% (αυτό είναι προσωπική εκτίμηση της ελάχιστης πτώση λαμπρότητας διακριτής με το ανθρώπινο μάτι). Το 1) εξαρτάται από τον εξοπλισμό και τις συνθήκες, αλλά αν υποθέσουμε πχ ένα 8αρι SCT και παρατήρηση από βουνό, το σετ των δορυφόρων περιορίζεται στους 4 λαμπρότερους: Τιτάνας, Ρέα Τηθύς και Διώνη. Μετά για το 2), από το νόμο του Pogson παίρνουμε ότι η ελάχιστη πτώση λαμπρότητας διακριτή με το ανθρώπινο μάτι είναι Δm=-2.5*log10(50%)=0.75. Από τον πίνακα που παραθέτω στη αρχή της θεματικής βλέπουμε ότι υπάρχουν ελάχιστα γεγονότα με Δm μεγαλύτερο του 0.75 και κανένα από τώρα μέχρι το τέλος της περιόδου δηλ το Γενάρη του 2026. Σημειωτέον από το Μάιο του ’26 μπαίνουμε στην περίοδο αμοιβαίων φαινομένων του Δία (σκοπεύω να αρχίσω νέα θεματική για αυτό) οπού εκεί θα υπάρξουν επιπλέον ευκαιρίες για οπτική παρατήρηση. Επίσην να αναφέρω κάποιες λεπτομέρειες σχετικά με τον εξοπλισμό που χρησιμοποιήσαμε: τηλεσκόπιο Planewave CDK 17” με κάμερα ZWO ASI 294MM-Pro USB 3.0 και εκθέσεις 1.5 sec χωρίς φίλτρο.

Φίλοι, Ύστερα από κάμποσες προσπάθειες η πρώτη επιτυχής παρατήρηση αμοιβαίου φαινομένου από το Armagh. Πρόκειται για το φαινόμενο 1Ε5 (δηλ έκλειψη της Ρέας από τον Μίμαντα) που έλαβε χώρα το πρωί της 10ης Ιουλίου. Παραθέτω στιγμιότυπο και φωτοκαμπύλη με την τελευταία να δείχνει πτώση της λαμπρότητας της Ρέας της τάξης του 10%. Αρκετά ακόμα φαινόμενα μας περιμένουν μέχρι τα Χριστούγεννα.

Το μήνα Ιούλιο έχουμε συνολικά πέντε αμοιβαίες εκλείψεις μεταξύ των δορυφόρων του Κρόνου. Από αυτές, τα δύο γεγονότα το πρωί της 10ης και ένα τρίτο το βράδυ της 27ης είναι σίγουρα καταγράψιμα με βίντεο ή CCD. Για τις υπόλοιπες δύο, Το γεγονός 3Ε2 στις 25 του μηνός συμβαίνει με τον Ήλιο μόλις 4 μοίρες κάτω από τον ορίζοντα δηλ σε λαμπρό λυκαύγες, ενώ αυτό στις 29 του μηνός (2Ε3) έχει τον Κρόνο μόλις 8 μοίρες πάνω από τον ορίζοντα. Οι χρόνοι έναρξης και λήξης των γεγονότων φαίνονται στον πίνακα στην αρχική μου ανάρτηση. Αυτοί οι χρόνοι είναι σε UT οπότε προσθέστε 3 ώρες για να πάρετε Ώρα Ελλάδος. Καλή Επιτυχία σε όσους τις προσπαθήσουν.

Φίλοι, Το πρωί της 30ης Μαΐου, η Διώνη (mV~10) θα εκλείψει την Ρέα (mV~9) από τις 0526 έως τις 0533 Ώρα Ελλάδας. Το συγκεκριμένο φαινόμενο είναι (πάντα σχετικά!) εύκολο στην καταγραφή με βίντεο ή CCD, καθώς οι δύο δορυφόροι είναι από τους λαμπρότερους του πλανήτη και θα βρίσκονται αρκετά μακρυά από τον Κρόνο. Επίσης ο πλανήτης θα είναι 27 μοίρες πάνω από τον ορίζοντα. Προσέξτε όμως ότι το γεγονός λαμβάνει χώρα στο λυκαυγές με τον Ήλιο μόλις 7 μοίρες κάτω από τον οριζοντα. Η αναμενόμενη πτώση της λαμπρότητας θα είναι dm~0.4. Παραθέτω απεικόνιση του συστήματος του Κρόνου στο μέσο της έκλειψης από το Saturn Viewer. Καλή Επιτυχία σε όσους το προσπαθήσουν.

Απ'όσο γνωρίζω, το πρόθεμα HD αντιστοιχεί στον Henry Draper Catalogue