Στέφανος Σοφολόγης

Κώστα, όλοι έχουμε εκπλαγεί με τις εξαιρετικά μεγάλες μεγεθύνσεις που κάποιες φορές γίνονται εφικτές (και αποδεκτές) με τα οπτικά μας όργανα, αφού 9 φορές στις 10 (και λιγότερες) το seeing δεν τις επιτρέπει. Η μεγέθυνση 2Χ(διάμετρο σε mm) μπορεί να είναι αποδεκτή σε μικρότερα τηλεσκόπια με πολύ καλά οπτικά, αλλά όμως δεν είναι η βέλτιστη για πλανητική παρατήρηση με κανένα τηλεσκόπιο αφού η εικόνα έχει ήδη υποβαθμιστεί σε κοντράστ, το οποίο είναι απαραίτητο για τις μικρές και "απαλές" πλανητικές λεπτομέρειες (όχι φυσικά για τα polar caps του Άρη που "κάνουν μπαμ" ακόμη και με προβληματικό κοντράστ). Για όποιον έχει πολύ καλή όραση και παρατηρητικότητα, όλη η πληροφορία που προσφέρει ένα τηλεσκόπιο γίνεται ήδη διαθέσιμη σε μικρότερες και οξύτερες μεγεθύνσεις από το 2Χ(διάμετρος σε mm). Ο λόγος είναι ο εξής: Η μέση γωνιώδης διακριτική ικανότητα ενός ματιού με άριστη όραση είναι περίπου 60arcsec (1arcmin) για καλά φωτισμένο στόχο με υψηλό κοντράστ, σύμφωνα με τη βιβλιογραφία. Ένα ιδανικό τηλεσκόπιο 105mm έχει διακριτική ικανότητα περίπου 1,10 arcsec (σε πράσινο μήκος κύματος 550nm - Dawes limit). Αυτό σημαίνει ότι για να γίνει μόλις ορατή στο άριστο μάτι η λεπτομέρεια που προσφέρει το τηλεσκόπιο απαιτείται μεγέθυνση 60/1,1=54Χ (συνεπώς exit pupil περίπου 2mm). Στην πράξη, ακόμη μεγαλύτερη μεγέθυνση, περίπου διπλάσια δηλ. 100Χ διευκολύνει πολύ την ανίχνευση των μικρολεπτομερειών κι ας ρίχνει ελαφρά το κοντράστ (είμαστε ήδη σε exit pupil 1mm). Γι αυτό διαβάζουμε παντού ότι ναι μεν η μέγιστη χρήσιμη μεγέθυνση είναι 2Χ(διάμετρος σε mm) ή αλλιώς 50Χ(διάμετρος σε ίντσες), αλλά η πλανητική παρατήρηση (δηλ. φωτεινά και εκτεταμένα αντικείμενα με χαμηλό κοντράστ) γίνεται με μεγέθυνση περίπου όσο η διάμετρος του τηλεσκοπίου σε mm, με άλλα λόγια σε exit pupil περίπου 1mm, όταν η οξύτητα του ματιού το επιτρέπει. Σε μικρά αλλά εξαιρετικά τηλεσκόπια (αποχρωματικά διοπτρικά, ή νευτώνεια με μεγάλο εστιακό λόγο) μπορούμε να παρατηρήσουμε και με exit pupil 0,6 ή 0,7 mm. Για παράδειγμα σε ιδανικό τηλεσκόπιο 105mm έχει κάποιο νόημα η μεγέθυνση 180Χ αλλά για ένα μάτι με οξεία όραση δεν περιέχεται πληροφορία περισσότερη απ' ό,τι στα 100Χ (και διαθέσιμη οριακά ήδη από τα 54Χ). Οι απολύτως μέγιστες μεγεθύνσεις, θα φανούν χρήσιμες π.χ. για διαχωρισμό δύσκολων διπλών άστρων ή παρατήρηση της Σελήνης που έχει ήδη πολύ μεγάλο κοντράστ, αλλά περιέχουν "αραιή" πληροφορία και κατά συνέπεια πιο θολή εικόνα για να χρησιμοποιηθούν αποτελεσματικά για πλανητική παρατήρηση. Παραθέτω μερικές σχετικές συζητήσεις και προσεγμένα άρθρα: https://www.cloudynights.com/topic/480203-what-does-the-magic-2mm-exit-pupil-mean-and-is-05-too-small/ https://starizona.com/tutorial/observing-theory/ https://skyandtelescope.org/astronomy-equipment/a-pupil-primer/ https://agenaastro.com/articles/guides/eyepieces-binoviewers/choosing-eyepieces-for-your-telescope.html https://www.cloudynights.com/topic/549684-what-magnification-and-exit-pupil-do-you-use-most/ Καταλαβαίνω ότι όσα περιγράφεις είναι η παρατηρησιακή σου εμπειρία, αλλά επειδή εν τέλει δεν λέμε πολύ διαφορετικά πράγματα θα επιμείνω μόνο στο ότι δεν πρέπει να δημιουργούμε μεγάλες προσδοκίες με πολύ ενθουσιώδεις εκφράσεις, όταν είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα ακολουθήσει απογοήτευση. Διαβάζουμε συνεχώς εδώ για χρήστες που απογοητεύονται από τη χρήση των μέγιστων μεγεθύνσεων. Δεν φταίνε τόσο οι φακοί και οι barlow όπως ερμηνεύεις, αλλά η αναπόφευκτη υποβάθμιση της εικόνας από μεγέθυνση ακατάλληλη για τα οπτικά των τηλεσκοπίων μαζί το συνήθως μέτριο seeing.

Κώστα, πολύ καλή οξύτητα στα 200x, με κοινό αχρωματικό φακό 105 mm και μάλιστα ...f/5 ??? Μήπως πρέπει να διατυπωθεί λίγο διαφορετικά ώστε να μη δημιουργούμε προσδοκίες που δεν προβλέπονται από τη θεωρία και σαφέστατα δεν επιβεβαιώνονται στην πράξη; Ακόμη κι ένας μέτριος σύγχρονος προσοφθάλμιος στο κέντρο του πεδίου του επιτρέπει ανάλυση που υπερβαίνει αυτή ενός υγιούς ματιού, εάν φυσικά την παρέχει το τηλεσκόπιο. Αν όχι, φταίει το είδωλο που φτάνει στον προσοφθάλμιο κι όχι ο προσοφθάλμιος. Και η θεωρία και η πράξη επιβεβαιώνουν ότι η εικόνα σε ένα ιδανικό τηλεσκόπιο αρχίζει και υποβαθμίζεται σε exit pupil κάτω από 1, δηλ για μεγέθυνση πάνω από τη διάμετρο του τηλεσκοπίου σε mm, με όριο τη διπλάσια αυτής, όπου ήδη έχουμε υποβάθμιση (αλλιώς δεν θα ήταν το όριο). Αυτά σε ένα ιδανικό τηλεσκόπιο. Ένα αχρωματικό f/5 έχει σημαντικά χειρότερη εικόνα στο άνω όριο μεγεθύνσεων από ένα προσεγμένο αποχρωματικό ίδιας διαμέτρου στα f/8. Οπότε η "πολύ καλή οξύτητα" στα 200x δεν ταιριάζει καθόλου ως έκφραση σε αχρωματικό τηλεσκόπιο 105 mm και μάλιστα στα f/5 (ασχέτως seeing).

Σωστά σου γράφουν όλοι, μην κυνηγάς πολύ μεγάλη μεγέθυνση μ' αυτή τη διάμετρο απλού αχρωματικού φακού. Ο 3X Barlow που έχεις σε τίποτα δεν υποβαθμίζει την εικόνα, μόνο η μεγέθυνση το κάνει. Συνδύασέ τον με έναν ορθοσκοπικό 12mm ή και 18mm για τη βέλτιστη μεγάλη μεγέθυνση και κοντράστ. Αν ήταν αποχρωματικό το τηλεσκόπιο η επιλογή ενός 12mm (με τον Barlow) θα ήταν ασφαλής στα f/5, τώρα μπορεί ακόμη και ο 18mm να είναι οριακά αποδεκτός. Εννοείται ότι οποιοσδήποτε 10mm με 3Χ Barlow ή φακός μικρότερος από 4-5 mm δεν θα ικανοποιήσει μ' αυτόν τον τύπο τηλεσκοπίου.

Όταν αναζητούνται κιάλια για εισαγωγή στην αστρονομική παρατήρηση, τα πιο βασικά στοιχεία είναι η οπτική ποιότητα και η ευχρηστία. Οπτική ποιότητα: ασφαλώς κιάλια με πρίσματα porro κι όχι roof. Στα ίδια χρήματα (φθηνά ή ακριβά) τα κιάλια porro έχουν καλύτερη ποιότητα εικόνας από roof. Τα κιάλια roof σχεδιάστηκαν για να έχουν όσο πιο μικρές διαστάσεις και κάνουν παραχωρήσεις σε άλλους τομείς, για αυτό μόνο τα ακριβότερα μοντέλα έχουν καλή οπτική ποιότητα. Ευχρηστία: σημαίνει δυνατότητα άμεσης και συχνής παρατήρησης που με τη σειρά της προσφέρει εύκολη/γρήγορη εξοικείωση με τον ουρανό. Γι αυτό πρέπει να αποφευχθούν τα κιάλια με φακούς μεγαλύτερους από 60mm και μεγεθύνσεις μεγαλύτερες από 10x. Ασφαλώς κιάλια με φακούς 60+ mm είναι υπέροχα για αστρονομία αλλά περισσότερο σαν συμπληρωματικά σε ένα τηλεσκόπιο κι όχι τόσο σαν πρώτα κιάλια. Σαν αρχή λοιπόν, ποιοτικά κιάλια (€150+) με οπτικά 7x50, 10x50 ή 8x56 είναι ότι καλύτερο, δεν απαιτούν τρίποδο, είναι ξεκούραστα και θα χρησιμοποιηθούν πολύ κι όχι μόνο για την αστρονομία. Εάν δε τοποθετηθούν και σε τρίποδο, οι δυνατότητές τους αυξάνονται εντυπωσιακά. Τα κιάλια τα αγοράζουμε πάντα με δοκιμή. Ακόμη και ένα μικρό πρόβλημα στην ευθυγράμμισή τους (συνηθισμένο στα κιάλια κάτω από €100) γίνεται αντιληπτό τα πρώτα λεπτά (και τρομερά κουραστικό μετά από λίγη ώρα).

Αναφερόμενος στο μεγάλο αποχρωματικό δεν ήθελα να πω ότι δεν μπορούσε να αποκαλύψει τις διαφορές των προσοφθαλμίων αλλά ότι με δεδομένα τα εξαιρετικά είδωλα που παρείχε, οι διαφορές μεταξύ Zeiss Abbe και Baader Genuine Ortho 6mm ήταν πολύ μικρές για να πει κανείς "ναι, τις βλέπω" - πλην του μεγαλύτερου πεδίου στον Zeiss. Ίσως όμως σε ένα γρήγορο νευτώνειο οι διαφορές να εντείνονται. (Θα συμφωνήσω στο ότι ένα "αργό" 8ιντσο ή 10ιντσο νευτώνειο με τα καλύτερα δυνατά κάτοπτρα είναι ότι καλύτερο για πλανητική παρατήρηση. Απόλυτα αποχρωματικό εξ ορισμού και αν είναι f/7 ή και f/8 η κεντρική παρεμπόδιση του μικρού δευτερεύοντος θα έχει ασήμαντη επίπτωση στο κοντράστ των μικρολεπτομερειών, προσεγγίζοντας πρακτικά ένα ανάλογο αποχρωματικό διοπτρικό. Επιπλέον, μπορεί να ήταν λιγότερο φορητό από ένα f/5 αλλά θα ήταν φορητό. Αντίθετα, ένα 8ιντσο διοπτρικό απαιτεί μόνιμη στήριξη και μάλιστα πολύ βαρέως τύπου.)

Παραθέτω εδώ ένα σχετικό κείμενό μου από το 2010 σχετικά με τις διαφορές των προσοφθάλμιων φακών, μιας και περιλαμβάνει και σύγκριση των Zeiss abbe με τους Baader genuine ortho. Το "μεγάλο εξωτικό αποχρωματικό" τηλεσκόπιο με το οποίο έγινε η σύγκριση και στο οποίο αναφέρομαι σε κάποιο σημείο ήταν ένα υπέροχο TEC APO 140 oil spaced triplet. 12/5/2010: " Η αλήθεια είναι πως έχω περάσει πολλές (έως άστοχα πολλές) ώρες συγκρίνοντας προσοφθάλμιους φακούς ώς προς τις επιδόσεις τους στην πλανητική παρατήρηση. Ένα από τα πιό "καυτά" ερωτήματα είναι ποιός δίνει καλύτερες συνολικά εικόνες, ένας πολύ καλός, λιτός φακός ή ένας πολύ καλός ευρυγώνιος; Για παράδειγμα ένας Baader genuine ortho / University Optics HD / TV Plossl ή ένας Pentax XW / TV Nagler /Vixen LVW; (αναφέρομαι σ' αυτούς που βρίσκονται πιό εύκολα στην αγορά). Αν θέλω να είμαι απόλυτα ειλικρινής, οριστική απάντηση δεν έχω κι ούτε πιστεύω ότι θα βρω. Η θεωρία λέει (ή έλεγε) ότι όσο λιγότερα οπτικά στοιχεία έχει ένας φακός - όχι όμως λιγότερα από τρία - τόσο πιο οξύς θα είναι, τουλάχιστον στο κέντρο του οπτικού πεδίου. Δηλ. θα έχει καλύτερη λεπτομέρεια, μικροκοντράστ κλπ. Στην πράξη όμως οι πιό εξελιγμένοι φακοί συναγωνίζονται "στο νήμα" και φτάνουν σε επίπεδα ποιότητας που δεν ξεχωρίζουν ακόμη και με πολύ προσεκτική παρατήρηση. Και τελικά διαπιστώνει κανείς ότι η πλανητική του παρατήρηση υποβαθμίζεται πολύ εμφανέστερα από το (μονίμως) μη τέλειο seeing, την κεντρική παρεμπόδιση ενός τηλεσκοπίου, τα floaters, τα κουρασμένα μάτια. Αρκεί μόνο ένας από τους παράγοντες αυτούς για να μην έχει κανένα νόημα η σύγκριση μεταξύ των καλύτερων φακών, αφού "όλοι τα δείχνουν όλα" εξίσου καλά στο κέντρο του οπτικού πεδίου. Και πώς διαλέγεις τότε; Ανάλογα με τις υπόλοιπες παραμέτρους (!) Θέλεις "πολυτέλεια και άνεση"; Pentax XW. Θέλεις πρακτικότητα και μικρό βάρος; Nagler Type 6. Θέλεις να "αισθάνεσαι" ότι σίγουρα διάλεξες την καλύτερη εικόνα (ακόμα κι αν δεν το ξεχωρίζεις άμεσα); Ορθοσκοπικός (Zeiss Abbe, Pentax XO, Baader, UO HD) ή TV Plossl. Όλοι αυτοί θα σου δείξουν ότι μπορεί να δείξει το τηλεσκόπιό σου. Θυμάμαι ακόμα έντονα το "ζόρισμα" να δω διαφορά ανάμεσα σε έναν Zeiss 6mm και έναν Baader genuine ortho 6mm παρατηρώντας τη Σελήνη στον Πάρνωνα μέσα από ένα μεγάλο, εξωτικό αποχρωματικό. Αποτέλεσμα; εμμ... ο Ζeiss είχε μεγαλύτερο πεδίο. Δεν εννοώ φυσικά ότι οι διαφορές οξύτητας στα "πλανητικά" προσοφθάλμια είναι ανύπαρκτες, απλά ότι είναι πολύ μικρές στους εξελιγμένους φακούς για να διαλέξει κανείς μόνο μ΄αυτές ως κριτήριο. Για ένα 10ιντσο νευτώνειο, εγώ θα διάλεγα εκείνο τον (καλό) φακό που θα μου έδινε μεγέθυνση γύρω στο 250Χ. Στις 300Χ το seeing και τα floaters αρχίζουν να είναι μόνιμο πρόβλημα, στις 200Χ η μεγέθυνση δε μου δείχνει τα πάντα που μπορεί να δείξει το τηλεσκόπιο. Αν τη μέση λύση δίνει ένας φακός 5mm, αυτός θα μπορούσε να είναι οποιοσδήποτε από τους Pentax XW (ή και XO αν υπάρχουν ακόμα), Baader genuine ortho, Nagler Type 6 και για να μην ξεχνιόμαστε υπάρχουν και οι άριστοι Takahashi LE. Η σειρά που τους αναφέρω είναι τυχαία, αλλά πάντως όλοι αυτοί οι τύποι έχουν τα 5mm στην γκάμα τους και είναι ιδανικοί για ένα τηλεσκόπιο f4.8 ή f5. Άν το τηλεσκόπιο είναι πιό αργό, μπορούμε να εξετάσουμε φακούς 6mm ή και 7mm, αρκεί να μας δίνουν μεγέθυνση κοντά στη διάμετρο του τηλεσκοπίου σε mm, κι όχι το εξωφρενικό 2Χ τη διάμετρο που θεωρείται η μέγιστη ωφέλιμη μεγέθυνση αλλά δεν είναι (σίγουρα όχι για τηλεσκόπια πάνω από 4-5 ίντσες και με κεντρική παρεμπόδιση). Το μέγεθος του οπτικού πεδίου θα παίξει ρόλο ανάλογα με το αν η βάση του τηλεσκοπίου ακολουθεί το αντικείμενο, αλλά δεν χρειάζεται να φοβηθεί κανείς τη χρήση ενός ορθοσκοπικού σε ένα dobsonian. Μιά από τις πιό γνωστές και κλασικές δοκιμές πλανητικών προσοφθαλμίων φακών είναι αυτή εδώ: http://www.cloudynights.com/documents/planetaryeyepieces.pdf αλλά ακόμη πιό ενδιαφέρουσα είναι η «αναθεώρησή» της μερικά χρόνια μετά: http://theastroreview.com/index.php?document_id=130&product_id=5 Το δεύτερο αυτό άρθρο, αν και λίγο γνωστό, είναι κατά τη γνώμη μου σημαντικότερο και ουσιαστικότερο. Τα τελικά συμπεράσματα είναι του αναγνώστη και παρατηρητή... "

Μάριε, παρέλαβα τον εστιαστή σε άψογη κατάσταση όπως μου περιέγραψες. Παρατηρώ ότι η μηχανολογική του κατασκευή είναι εντυπωσιακή ακόμη και για την Baader. Ακριβέστατη, στιβαρή και μελετημένη σε κάθε μικρολεπτομέρεια! Μάλλον από τα καλύτερα προϊόντα που έβγαλε ποτέ η εταιρεία. Ευχαριστώ πολύ!

Υπάρχει ακόμη ή πωλήθηκε;

Καλησπέρα, έχεις p.m.

Επιτυχής πρόσδεση του Dragon στον ISS πριν λίγα λεπτά. Πολύ εντυπωσιακή η live μετάδοση όλης της αποστολής από τη NASA TV. Τέτοιες εικόνες και κάλυψη δεν βλέπαμε παλιά. Η Αμερική ξαναγράφει ιστορία στις επανδρωμένες αποστολές στο διάστημα μετά από πολλά χρόνια.

Μεγάλη η θλίψη για όλους μας. Δεν ήταν μόνο σπουδαίος Δάσκαλος στην επιστήμη του, αλλά και Δάσκαλος ήθους και ταπεινότητας. Πάντα με το χαμόγελο και τη θετική σκέψη και με έναν καλό λόγο για τον καθένα. Στάθηκε με μεγάλη αγάπη στους φοιτητές του, στους συνεργάτες του αλλά και στους ερασιτέχνες αστρονόμους. Ένας ολοκληρωμένος Άνθρωπος, ένα πολύ φωτεινό παράδειγμα προς μίμηση. Αντίο αγαπημένε μας Γιάννη Σειραδάκη...

Θερμά συλλυπητήρια στην οικογένειά του, στους φίλους και συνεργάτες του. Η απώλεια είναι δυσαναπλήρωτη όταν φεύγουν άνθρωποι τόσο δραστήριοι, δοτικοί, ευαίσθητοι - και τόσο πρόωρα. Καλό ταξίδι φίλε Γιώργο...